DESTPÊK
Folklor ew zanist e ku çanda maddî û manewî ya gelêrî li gorî rêbazên xwe yên taybet lêdikole, berhev dike, disenifîne, tehlîl dike û dinirxîne.[1] Wekî ku Celadet Bedirxan jî pênase dike folklor: tevayiya adet, çîrok û stranên miletekî ye. Ew adet, çîrok û stranên ku ji nav xelkê bi der ketine û di dora nifşan de bi ser ve ketine û gihaştine nifşên nû.[2] Çawa ku li jor jî hatiye pênasekirin folklor zanisteke ku li ser kok û watadariyên gelekî vekolînan dike. Di nav zanista folklorê de “bîr” a gelî barkiriye ku ev “bîr” heman li ser ayendeya gelî jî kartêker e. Di nav hemû gelên cîhanê de zanista folklorê ji bo hebûna gelî ji pêwîstiyekê wêdetir mohra li ser nasnameyê ye. Wekî her gelî ev karîgeriya zanista folklorê di nav gelê kurd de jî aşkera ye.
Çawa ku rêbazên her zanistî xwedî taybetiyên ji hev cihê ne, di zanista folklorê de jî rêbazên xweser hene. Lêkolîn, senifandin, berhevkirin… Pênasekirina berhemên mîtîk, efsaneyî, destanî, çîrokî, helbestî, stranî, govendî, lîstikî hwd. bi rêya zanista folklorê hêsantir dibe û li ser binyadekî tê rûniştandin. Belê herçiqas ku pênasekirin û ravekirina peyv û zanista folklorê ne karekî bi du hevokan be jî divê bê diyarkirin ku mijara me jixwe ne li ser vê armancê ye. Em dê bi kurtasî li ser pênaseyên têgînan rawestin û dûre jî li ser rûdana Zembîlfiroş rawestin.
Beriya ku em derbasî mijara Zembîlfiroş bibin divê bê diyarkirin ka rûdana Zembîlfiroş dikeve nav kîjan cureya edebî. Aya destan e, efsane ye, çîrok e çî ye?
Di serdemên gelek kevin de baweriya gel a li ser jiyan û şerên xudayan, dêwan û lehengan(nemaze ev leheng jî derasayî ne) re mît têne gotin. Di van rûdanan de dem nediyar û cih, cihekî derveyî cîhanê ye. Gelên kevnare vê diyardeya “mît”ê ji bo têgihiştina rastiyê wekî rêbazekî bi kar dianîn.
Ew vêgêrranên ku behsa jîn û serpêhatiyên wan lehengên derasayî dikin re efsane têne gotin. Di pejirbariya efsaneyan de meriv pêrgî pîroziyekê jî tê. Nepenî li ser dema efsaneyan jî heye ku meriv qewimîna rûdanên efsaneyî nikare misoger bike.
Destan, berhemên ku kirinên awarte yên lehengan, bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Bi pirraniya zimanên Ewropî, gotina “epos” tê bikaranîn, “epos” bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, hêmanên mîtolojî, gotegot (efsane), zanista gel (folklor) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û çîrokên destanî, teşeyên wêjeyî ne ku ji çerxên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo kevneşopî ji nifşên nû re bên hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin.[3] Rûdaneke dîrokî pêk tê û li ser gelî kar tê dike. Destan: ew çîrokên ser lehengiyê ne, ji aliyê gelan ve têne hilberîn û bi teşeyê nezmî digel pîvanê têne derxistin.[4]
Ger ku em niha bên li ser kategorîzekirina rûdana Zembîlfiroş, em dê leqayî hin sînorkirinan bên ku ew jî ev in: Rûdana Zembîlfiroş ne rûdaneke di serdemên gelek kevin de pêk hatibe û wekî motîf di xwe de pêkhatin û lehengên derasayî wekî xuda û dêwan dihewîne ye. Ji ber hindê çîroka Zembîlfiroş ne çîrokeke mîtîk e.
Cardin çîroka Zembîlfiroş ji hêla hin taybetiyên efsaneyan ve nakeve vê kategoriyê jî. Ji lewre lehengên di Zembîlfiroş de ne lehengên derasayî ne û li nav gelî de jî baweriyeke pîroz li ser tuneye.
Ger ku em bên li ser kategoriya sêyem, cureya destanê em dê bibînin ku çîroka Zembîlfiroş xweseriyên cureya destanê di xwe de dihewîne. Kirinên di nav çîroka Zembîlfiroş de heman amajeyê destanê ne. Herçiqas Meretowar bibêje ku: Em bi zanetî û qesdî behsa wan hîkayeyên evînî nakin ku hin kes, wan jî weke destnîşan dikin; lewra ew ne li ser bingeha lehengiya millî ne[5] jî ew çîrokên evînî yên ku tenê xwemalê gelekî ye û di nav xwe de xweseriyên destanan jî dihewînin divê di nav cureya destanan de cih bigirin.
Çîroka Zembîlfiroş jî wek pêkhatin tenê di nav gelê kurd de ye. Ango çîrokeke xwemalî ye. Vegêrraneke neteweyî ye ku xêncî gelî kurd di nava tu gelî de bi heman navî û bi heman honandinê vegêrraneke bi vî awayî tuneye.
Heger em bên li ser rûdana Zembîlfiroş pêkhatin û belavbûna wê di nav gelî de em dê çend rûpel ji dîroka kurdan bi bîr bînin.
Çîroka Zembîlfiroş di nav kurdan de yek ji wan çîrokên herî zêde tê nasîn e. “Çîroka Zembîlfiroş piştî çîroka Mem û Zînê li Kurdistanê ew çîrok e ku herî zêde tê nasîn. Lewre bi rêya dengbêj û derwêşan li gelek deverên welêt belav bûye û nav û deng daye.”[6] Bi vê navûdengbûna xwe li gelek zimanan ve jî hatiye wergerandin. Belam çîrokeke wekî çîroka Zembîlfiroş bi navûdeng misoger xwedî gelek guhertoyan e. Lewra dever heta deverê, nivîskar ji heta nivîskar û dengbêj heta dengbêjê xwedî şêwazên cihê ne. Digel gelek guhertoyên Zembîlfiroş li ser rasteqînî, dever, dema rûdanê û li ser navê Zembîlfiroş agahiyên curbicur hene. Di gelek guhertoyên heyî de cih Farqîna ku demekê paytextiya Merwaniyan kiribû derbas dibe û dem jî wekî ku: ‘Ebdurreqîb Yûsuf di kitêba xwe ya bi navê “ed-Dewletud-Dostikiyye” de dibêje, serpêhatiya Zenbîlfiroş di dema Dewleta Merwaniyan de di sala 994ê zayînî de qewimiye.’[7] Hin pêzanînîn misoger hene ku destana Zembîlfiroş beriya Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran qewimiye ji lewre Mela û Feqiyê Teyran di sedsala 16/17em de temenê xwe buhurandine. Nêrîneke din jî ev e: “Li gorî ku em ji xebata Prof. Dr. Kadri Yıldırım ku li ser mijara Zembîlfiroşê sekiniye hîn dibin, serpêhatiya Zembîlfiroş û Gulxatûnê li Farqîna Diyarbekir qewimiye. Kela Zembîlfiroş wekî parçeyek ji qesra mezin a Farqînê tê qebûlkirin ku ev qesr ji aliyê Merwaniyan ve ji bo mîrekî kurd hatibû avakirin û mala Mîr di vê qesrê de bûye. Ev qesr di sala 1007ê zayînî de ji aliyê hukumdarê Merwanî, Ebû Nesr Ehmed Nasîruddewle kurê Merwan ve hatiye nûjenkirin. Erdnîgarzanê navdar Yaqût Hemewî di sala 1217yê zayînî de çûye Farqînê û Kela Zembîlfiroş dîtiye û behsa wê kiriye.”[8]
Li ser mijara navê Zembîlfiroş jî agahiyên ji hev cihê hene ku ev jî li gorî guhertoyan e. Lê Kadri Yildirim di vê mijarê de dibêje ku: “Zenbîlfiroş mirovekî Kurd e û navê wî Seîd e. Wekî Mîr Seîdê Kurê Mîr Hesen Paşayê Diyarbekirî tê naskirin. Li gorî ku nivîskar û lêkolînvanê Kurd ‘Ebdurreqîb Yûsuf di kitêba xwe ya bi navê “ed-Dewletud-Dostikiyye” de dibêje, serpêhatiya Zenbîlfiroş di dema Dewleta Merwaniyan de di sala 994ê zayînî de qewumiye.[9]
Di pirtûka Zargotina Kurda(bergê 1em) de nêrîneke zêde ji çemkê mirovî dûr heye ku ev e: Zembîlfiroş, navê wî Bênamên(Binyamîn) bû, navê kurê Aqûb(Yaqûb) pêxember lêkiribûn, birê Ûsibê Nevîya bû.[10]
Heger ku guherto û nêrînên li ser cih û dema pêkhatina rûdanê hatibin têgihiştin – lê em van agahiyên ku me dane misoger nakin tenê bo nimûne didin – em derbasî çîroka Zembîlfiroş bibin. Ji ber ku yekem car kesê ku destana Zembîlfiroş bi awayekî helbestkî nivîsandiye Feqiyê Teyran e em dê cara pêşîn cih bidin varyanta Feqî:
1.
Ey dil were dîsa bi coş
Carek ji cama mey binoş
Bikim qisseta Zembîlfiroş
Da seh bikin hîkayetê [11]
2.
Zembîlfiroş lawek rewal bû
Bi kulfet û ehlî eyal bû
Husneka Yûsufî li bal bû
Heqq e rezzaqê qismetê
3.
Ew qewî lawek feqîr bû
Daîma Xudê di bîr bû
Di pîşê selkan jîr bû
Dest dikir bi wê sin’etê
4.
Şuxlê wî selk û tebeq bû
Daîma ew rast û heq bû
Qîmetê selkan wereq bû
Her bi destê meşxeletê
5.
Kulfetî qismet li wî bû
Ji tişt û mal çi wî bû
Di pîşê selkan qewî bû
Her bi destê meşxeletê
6.
Her roj bi dest zembil di dest
Dibirine bazaran bi qest
Xarin û nan dihat bi dest
Razî dibû bi qismetê
7.
Rojekê selkan ku tîne
Xatûnek jorda dibîne
Bi dil û can dihebîne
Ketiye benda muhebbetê
8.
Muhebbetê keç mubtela kir
Sir li cariya eşkera kir
Lawekî qelbim cuda kir
Min ji eşqan xew netê
9.
Ew letîfa bê îxtîyar e
Cariyek jorda hinare
Tu here bêje zar e
Ma bibin ser meslehetê
10.
Ew cariye di xewfa Xudê ne
Law bi vê hîlê di bîne
Mîr ji te selkan dibîne
Lê dikitin hîletê
Çîroka ku Feqî behsê dike heta li vir bi beytan hate dayîn lê ev menzûmeya Feqî ji 60 bendan pêk dihêt.
Çîrok bi vê awayê ye: Zembîlfiroş kesekî feqîr û ehlê Xudê bû. Ji bo ziktêrkirina kulfeta xwe zembîlan çê dikir û bazar bi bazar digerand û difrot. Bi kêm û zêde ji qismetê xwe yê heyî razî dibû. Zembîlfiroş lawikekî gelek çeleng bûye. Ji aliyê bedewiyê ve husna Ûsiv pêxember li bal hebû. Rojekê ku selikan tîne bifroşe, xatûnek wî li jor de dibîne û dilê wê dikevê. Xatûn mebesta muhebbetê li cem Zembîlfiroş dike û cariyeya xwe dişîne cem wî. Cariye bi dek û dolaban dixwaze Zembîlfiroş bibe cem Xatûna xwe. Cariye dibêje Zembîlfiroş tu selikan çê bike û bîne dê mîr j ite bistîne û heqê te li eda bike. Zembîlfiroş ji bo têrkirina kulfetê dipejirîne vê daxwazê û diçe malê dest bi çêkirina selikên delal dike. Selikên ku çêkirine dibe qesrê bo ku mafê xwe hilgire. Cariye Zembîlfiroş dixapîne û derdixîne banî ba Xatûna xwe û dergevan derî li ser Zembîlfiroş de digire. Zembîlfiroş dibîne ku êdî ev hîleye û dek û dolabeke xerab e ku ketiyê. Zembîlfiroş lavayî li Xudê dike da ku wî ji vê zehmetîyê xelas bike. Lê Xatûn Zembîlfiroş vedixwîne nav nivînan û dixwaze jê lezzetê bibîne. Lawikê feqîr Xudê tirs e û ji Xatûnê re dibêje meke vê tiştê dê agirê li me bibare, were towbe bike. Xatûn eşkere dike û dibêje Zembîlfiroş ku wê ji bo daxwaza dil wî aniye li vir. Zembîlfiroş dixwaze xwe jê xelas bike lê Xatûn her deriyê revê lê girtiye û wî vedixwîne nav nivînan û hev şabûnê. Xatûn gefan li Zembîlfiroş dike û dibêje ez dê te bi mîr bidim kuştin. Zembîlfiroş dixwaze rêyeke revê bibîne û dibêje Xatûnê, temam ez dê destmêja xwe bigirim lê mebesta wî xwe ji burcan avêtin e. Xatûn şa dibe û misînek av jê re tîne. Lawik diçe ser paceya burcê û xwe diavêje. Lê Xudê melekê xwe Cebraîl dişîne arîkariya Zembîlfiroş û bi nermahî dadixîne erdê.
45.
Ew xaliqê her ilim li nik
Wî gote Cebraîl çapîk
Here ebdê min bigire sivik
Qene li bike sîyanetê
46.
Ew Cebraîlê pir çelenk
Hate xarê ji banê felek
Law li hewa girt û gelek
Ji wî ra diket înayetê
47.
Cebraîl hatî ji kerem
Law li hewa girt bi şerm
Daîne ser erdê bi nerm
Dûr kir ew ji delaletê
Guhertoya duyem jî cardin menzûmeya Melayê Bateyî ye. Lê sed mixabin ku di derbarî metna Bateyî de agahî û misogerî tunene û metneke ne diyar e. Ji ber hindê em dê cih nedin metnên heyî û nepen.
Guhertoya sêyem a helbestkî jî ji aliyê Mûradxan Beyazidî ve hatiye nivîsîn. Derbarî dema nivîsîna menzûma wî de agahiyên rasterast tunene. Lê mînakên metna wî li ber destan hene.
1.
“Ey meclîsa pirr zewq û xwoş
Guh bidene sohbetek xwoş
Dê keyn behsî Zembîlfiroş” [12]
[“Dema ku meriv rêbaza Mûradxan ya destpêkirina çîrokê dinêre, bi bendekê wesfê Zembîlfiroş dide nasîn ku benda pêşîn e û wiha ye:
Zembîlfiroş kurê mîran e
Lawekî bejin ruhan e
Xwedanê koçk û dîwan e
Le keyf û seyran şev û roj
Piştî vê bendê Mûradxan wekî Feqî rasterast dest bi evîna Gulxatûn û Zembîlfiroş nake, beriya evîna wan çi di serê Zembîlfiroş de qewimiye behsa wan dike û bi vê bendê dide destpêkirin:
Şevekî şeva înê bû
Xewnek ecaêb dîtîbû
Li nav xew da girîbû
Dil û hinav lê hate coş
Mûradxan bi vê bendê dide destpêkirin û bi bendên li pey vê re jî dide xuyakirin ku Zembîlfiroş bi çi awayî dest ji qesr û textê mîrtiyê berdaye û bûye derwêşek ku Zembîlan difiroşe. Vê maweyê jî Mûradxan di du qonaxan de vedibêje. Di ya pêşî de bi benda jorê ku me da, dide destpêkirin ku bi xewnekê dest pê dike. Di encama vê xewnê de dixwaze bibe derwêş û feqîrek xirqepoş; lê belê ji bo xatirê dê û bav û jina xwe dest jê berdide ku bi vê bendê 24. Mûradxan dawî li vê maweyê tîne:
Ji paşî gotin û cewaban
Ji ber xatira dayik û baban
Suwar bû bo keyf û seyran
Bi dilekî qewî nexwoş
Pey re bi gotinên dê û bav û jina xwe ji bo xatirê wan neşkêne, dev ji armanca xwe ya derwêşiyê berdide û bi vê benda jorîn maweya nû dest pê dike. Piştî ku Zembîlfiroş ji bo seyranê ji qesrê derdikeve, îcar Mûradxan bi vê benda 25. û yên piştî vê vedibêje ka gelo çi qewimiye:
67
Binêrine hukmê Xwedê
Suwar bû ew biçîte keyfê
Miriyek dî li nav darbeytê
Li ser milan diben bo qebrê
Bi vê bendê re heta benda 29’an Mûrdaxan serpêhatiya Zembîlfiroş bi definkirina miriyek re û bandora ku li ser Zembîlfiroş hiştiye, tîne ziman. Di encama vê bûyerê de çi li ser Zembîlfiroş xwe dide der, Mûradxan bi vê benda 30’yî vedibêje:
Zembîlfiroş kurê mîr e
Çûbû ser qebrekî kûr e
Bira mirnê hate bîr e
Çû halê dilteng û nexwoş
Ji piştî vê bendê heta benda 47’an serpêhatiyên wî yên ku dixwaze ji qesra bavê xwe derkeve û bibe derwêşek derbas dibin. Mûradxan ji benda 48’an heta ya 51’ê behsa kar û pîşeyê Zembîlfiroş dike û tîne ziman ku bi firotina zembîlan rizqê zarokên xwe derxistiye. Mûradxan yê yekê di benda 51ê de wiha tîne ziman:
Hindek dane bi rûn û ar
Hindek da bi fêkî û girar
Rizq xir kir heta êvar
Zîvirî mal bi dilekî xwoş
Piştî ew qas vegotin û kitekitên çîrokê, Mûradxan hîn derbasî mijara evînê dibe û bi benda 52’an ku dibêje:
Rabû li roja paşiyê
Zembil li xwe helandiye
Li kolan diket gaziye
Gulxatûn ji dûr dîtiye
dest bi mijara sereke ya çîrokê dibe. Di risteya dawî de bi gotina “Gulxatûn ji dûr dîtiye”, destpêka evîna Gulxatûnê hatiye nîşandan. Ji vê bendê û heta benda dawî ya 128’an Mûradxan serpêhatiyên evîna Zembîlfiroş û Gulxatûnê bi awayekî berfireh vedibêje.”] [13]
Belê tenê ne awayê helbestkî lê heman bi awayê dengbêjtiyê de jî destana Zembîlfiroş ji dema pêkhatina xwe heta roja îro hatiye. “Dengbêj bûyerên di dema pêk hatî de radigire, bi trajedî xem, şahî û hezkirinên wan dihûne, bi rîtm û melodiyan dixemilîne, bi sêhra mûzîkê dikemilîne û vedibêje girseya netewê.[14] Di meseleya ragihandina manewîyata gelî li nifşeke nû girseya dengbêjan xwedî nîrekî mezin in. Çîroka Zembîlfiroş jî heman bi rêya feqî, mela, dengbêj, derwêş hwd. li seranserî Kurdistanê belav bûye.
Heta niha gelek dengbêjên navdar yên wekî Karapêtê Xaço, Gulistan, Dengbêj Şêxmûs, Şivan Perwer, Îsa Berwarî, Ahmet Zebarî hwd. çîroka Zembîlfiroş bi teşe û meqamên ji hev cihê vegotine.
Mijareke din a ku li ser destana Zembîlfiroş tê axaftin jî, wekandinên wê bi çîrokên din re. Yek ji wan çîrokan jî çîroka Yusuf û Zûleyxa ye. Belê di hêla gelek motîfan de her du çîrok diwekin hev. Yusuf û Zembîlfiroş(ku li jor hatibû destnîşankirin ku di guhartoyekê de navê birayê pêxember Yusuf jî lê kiribûn) diwekin hev û di gelek varyantan de husna Ûsivî li bal bû tesdîqa vê tiştê ye. Ji gelek hêlan ve lehengên wekî Zûleyxa û Gulxatûn jî diwekin hevûdu. Armancên wan, dek û dolabên wan û leîtmotîfên di her du çîrokan de(dergevan û derî girtina wê) hema hema eynî ne. Lê ev jî agahiyên misoger nîn in û tim deriyê şîroveyên bêhed ji meriv re vedikin. Bi boçûneke metinnavendî dahûrandina metnê dê çêtir be.
Çavkanî
Hayrettîn EKÎNCÎ, Dengbêjî, w.JJ, 2013
Azîz SAMUR DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf)
Xalid SADINÎ, Nûbihar, çap.7, 2013
Ramazan PERTEV, Mustafa ASLAN, Ji Destpêkê Heta Niha Folklora Kurdî, w. Mardin Artuklu Universitesi, 2013
Kovara Hawar, Ferhengok, w. Belkî, 2012
MERETOWAR Ayhan, Çeşnê Destanê di Edebiyata Kurdî de, Kovara Nûbihar, hej.136
DÎPNOT
[1] Ramazan PERTEV, Mustafa ASLAN, Ji Destpêkê Heta Niha Folklora Kurdî, w. Mardin Artuklu Universitesi, 2013, r.11
[2] Kovara Hawar, Ferhengok, w. Belkî, r.514, 2012
[3] Mamoste min ev pênase ji “pdf”ek hilgirt lê navê nivîskar li ser tunebû û min jî ev jêrenot di şûna lêborînê de nivîsand.
[4] MERETOWAR Ayhan, Çeşnê Destanê di Edebiyata Kurdî de, Kovara Nûbihar, hej.136, r.27
[5] MERETOWAR Ayhan, Çeşnê Destanê di Edebiyata Kurdî de, Kovara Nûbihar, hej.136, r.27
[6] SAMUR Azîz, DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf), r.27
[7] SAMUR Azîz, DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf), r.31
[8] hmn. br. r.31
[9] SAMUR Azîz, DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf), r.31
[10] Ordîxanê CELÎL, Celîlê CELÎL, Zargotina Kurda 1, w.Aram, r.183, 2013
[11] Ev hemû bend ji Dîwana Feqiyê Teyran ya ku ji hêla M. Xalid Sadinî ve hatibû weşandin hatine hilgirtin.
Bnr. M. Xalid SADINÎ, Nûbihar, çap.7, r.400, 2013
[12] SAMUR Azîz, DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf), r.65
[13] SAMUR Azîz, DESTANA ZEMBÎLFIROŞ Û GULXATÛNÊ, Teza Wî ya Lîsansa Bilind(pdf), r.65,66,67,68
[14] Hayrettîn EKÎNCÎ, Dengbêjî, w.JJ, r.11, 2013
Bir yanıt bırakın