Hacked by trenggalek6etar
– JATIM4U –
Jangene_Cakep – Panataran – 0x1999 – 0xIDiot – Unlucky – Mr.Optimuz_Root
Xwan
Hacked by trenggalek6etar
Helbesta Objektîvîst
Dîrok û Derketina Tevgerê
Helbesta Objektîvîst ne wekî “dibistaneke” fermî ya xwedî rêzikên hişk, lê wekî “meyleke” hunerî ya serdema xwe derkete holê ku hem ketibû bin bandora yên berî xwe hem jî bi tehrekî kûr lê veşartî bandor li yên dû xwe kir. Cara ewil di sibata 1931’ê de, di kovara Poetry de, bi edîtoriya Louis Zukofskyê ku paşxaneya teorîk a vê meylê dadihêna, hejmareke taybet a kovarê hat weşandin. Zukofsky cara ewil peyv “objectivism”ê li vê derê bi kar anî da ku helbestên komekê pênase bike.
Ev meyl/tevger di bin sîya Krîza Mezin a Aborî (Great Depression) de peyda û mezin bû. Helbestvanên wekî Louis Zukofsky, Charles Reznikoff û George Oppen, Carl Rakosi, Lorine Niedecker ku piraniya wan cihûyên koçber ên xwedî nêrînên çepgir bûn, dixwestin helbestê ji romantîzmê û ji lîrizma vala rizgar bikin.
Çima Navê “Objektîvîst”?
Gava meriv vî navî dibihîse dibe ku xwe şaş bike û di wateyeke din de pênase bike. Divê ez bibêjim ku ev nav ne di wateya helbest û helbestvanên “bêalî” de hatiye bikaranîn. Zukofsky bi xwe du wateyên sereke dida vî navî:
- Helbest wekî objektekê/heyberekê: Helbest bi xwe tiştekî fîzîkî ye; mîna darekî, deriyekî an jî kevirekî ye. Divê helbest tenê qala tiştan neke, lê bi xwe bibe “objekt/heyber”ek (tiştekî xwedî rîtm û şikil).
- Helbest wekî armanceke rasteqîn: Helbest divê bi baldarî li dinyayê binêre û tiştan “wekî ku hene/çawa bin wisa” nîşan bide, bêyî ku hestên zêde yên helbestvan lê zêde bikin û tiştan ji rastiya wan dûr bixin.
Taybetmendiyên Sereke yên Helbesta Objektîvîst
Meriv dikare şêwaza helbesta objektîvîst/heyberparêz bi çend xalan ji tevgerên din ên heyî cuda bike:
- Zelalî (sincerity): Charles Reznikoff dibêje ku helbestvan divê bi durustî şahidiya dîtinên xwe bike, wan rasterast veguhêze xwendevan. Ziman divê zelal be, bi wate û mecazên din neyê xemilandin. Ango zimanekî zelal/xwerû û nexemilandî esas tê girtin.
- Objektîfkirin (objectification): Helbest divê bibe tiştekî fîzîkî yê yekpare. Şikl û teşeyê helbestê yê li ser rûpelê jî bi qasî dengê peyvan û rîtma wan giring e.
- Dûrbûna ji Sembolîzmê: Divê di helbestekê de “sêv” tenê sêv be. Çênabe ew bibe sembola “gunehê ewil” an jî “evînê“. Ew li ser tiştên berbiçav/şênber (concrete) hûr dibin.
- Hestên Veşartî: Hest bi gotinên mîna “ez xemgîn im” dernakevin holê, lê bi nîşandana dîmenekê ku wê xemgîniyê dihewîne derdikevin.
Pêşengên Tevgerê û Şêwazên Wan
| Helbestvan | Taybetiya Şêwazê |
| Louis Zukofsky | Pêşeng û teorîsyenê komê ye. Helbestên wî pir mîmalîst û di warê mantiqê de kûr in. |
| Charles Reznikoff | Wekî “şahid” an “parêzer” dinivîse. Bêhtir li ser jiyana bajêr, karkeran û dîrokê hûr dibe. |
| George Oppen | Li ser têkiliya mirov û cîhanê diponije. Zimanê wî hêsan lê felsefî ye. |
| William Carlos Williams | Bavê manewî yê komê tê hesibandin. Di helbesteke xwe de dibêje: “no ideas but in things” (Fikir tune ne, tenê di tiştan de hene) |
Mînakên Helbestan û Analîz
William Carlos Williams – “The Red Wheelbarrow” (Kereya Sor)
so much depends upon
a red wheel barrow
glazed with rain water
beside the white chickens[1]
Analîz: Li vir ne behsa felsefeyeke kûr tê kirin, ne jî behsa hestên helbestvan. Tenê dîmenek heye: Taxurk/Destgereyeke sor a di bin baranê de û mirîşkên spî. Helbestvan bi vê yekê dibêje: “Dinya bi van hûrguliyên fîzîkî ve girêdayî ye.”
Charles Reznikoff – Ji rêza “Şahidiyên Wî”
Reznikoff bi gelemperî raporên dadgehan dixwendin û ji wan helbestên kurt û hişk derdixistin. Wî tenê rûdanê nîşan dida, bêyî ku bibêje “ev xerab e” an “ev baş e”. Helbesta wî ya bi navê “Negroes” mînakeke baş e ji bo vê yekê.[2]
Cudahî: Ji yên Berî Xwe Çawa Cuda Dibin?
- Ji Romantîkan: Romantîk li ser “ez” û hestên xwe hûr dibûn lê objektîvîst li ser “tiştên li derve” hûr dibin. Ji xwe bêhtir bi derve re eleqedar dibin.
- Ji Îmajîstan: Îmajîstan her çiqas bandor li vî nifşî kiribe jî, wan di helbestên xwe de tenê wêneyek dikişandin. Lê berovajiyê wê, objektîvîst dibêjin: “Wêne bes nîne, divê helbest bibe “makîneyeke ku dixebite”; rîtm û avahî divê mîna bingehên avahiyeke saxlem bên sazkirin.
Giraniya li ser Tiştên Rojane (Bajarî û Civakî)
Objektîvîst ji “çiyayên bilind“, “bilbilên evîndar” an “lehengên mîtolojîk” direvin. Ji bo wan, maşîn/çerxeke kargehê, qulûqetên li ser solên karkerekî, an jî şûşeyeke şikestî ya li ser rê, ji hemû mîtolojiyan helbestîtir e.
- Bo nimûne Charles Reznikoff: Reznikoff li kolanên New Yorkê dimeşiya û tenê tiştên ku didît dinivîsand. Carekê di helbestekê de behsa zilamekî ku li ber derî radiweste û li baranê dinêre, dike. Li vir qala “xemgîniya gerdûnî” nake, tenê wî zilamî û wê baranê nîşan dide.
The street is empty
but for a man
in a doorway
watching the rain.
Kolan vala ye
ji bilî zilamekî
di ber derî de
ku li baranê temaşe dike.
Çima ev helbest “Objektîvîst” e?
- Dîmenekî Fotografîk: Reznikoff mîna kamerayekê tev digere. Ew nabêje “zilam xemgîn e” an “zilam li benda evîndara xwe ye”. Ew tenê dibêje “zilam li ber derî ye”. Bi şêwaza zîqerekî derveyî yê vegêranê tevdigere, dîmenê dikşîne dide me û em pê re tev li wê dîmenê dibin.
- Sadebûn: Tu peyvên (nexasim hevalnav/rengdêr) mîna “reş, tarî, trajîk” ên ku hest û fikrên şexsî derdibirrin tune ne. Tenê street (kolan), man (zilam), doorway (ber dêrî) û rain(baran) hene.
- Hest di nav rastiyê de veşartî ye: Her çend helbestvan behsa hestên xwe nake jî, dema em wê dîmenê dixwînin (kolanek vala û zilamek ku tenê li baranê dinêre), hîsa tenêtiyê bi xwe di hundirê meriv de çêdike. Aha ev e hunera Objektîvîzmê:
RASTÎ BIXWE BILA BIAXIVE, NE HELBESTVAN.
Wate: Ew dixwazin “helbestê daxin ser rûyê erdê”. Dinya ne di xeyalan de, di nav herî-çartix, hesin û betonê de ye.
Zimanê Sade û Rast (Hêza Peyvên Biçûk)
Zukofsky û hevalên wî bawer dikirin ku naveroka peyvên mezin ên mîna “wek, azadî, evîn, ebediyet“ê hatiye valakirin. Ji ber wê, wan giranî dida peyvên mîna the (ew), a (yek), on (li ser) ku amaje bi hebûna heyberan a fîzîkî dikirin.
Louis Zukofsky di berhema xwe ya mezin de ku navê wê tenê “A” ye, nîşan dide ku peyveke herî hêsan a gramerê dikare bibe bingeha cîhanekê.
Cudahî:
Helbestvanên berî wan digotin: “Ronahiya heyvê ya zîvîn li ser deryayê dimilmile.”
Objektîvîst dibêjin: “Heyv li ser avê ye.”
Sadebûnek li vir esas hatiye girtin û ew sadebûn li vir ne hêsanî/besîtbûnî ye, berovajî van, ew “durustî” ye û amaje bi rewşeke rasteqîn dike.
Verse Libre (Helbesta Azad) û Konsantrasyon
Ev nifş ji îmajîzmê (imagism) hîn bû ku divê “gotinên zêde” (adjectives) neyên bikaranîn. Lê wan etîk (exlaq) jî li vê yekê zêde kir û helbesta ku sade bûbû rasteqîntir kirin. Yanî helbestvan êdî tenê wêneyekî nakişîne, ew di heman demê de, bi wî wêneyî “şahidiya” rastiyê dike.
- Mînak ji George Oppen: Ew carinan tenê peyvek an du peyvan di rêzekê de dihêle. Ev yek balê dikişîne ser “fîzîkîbûn û mewcudiyeta” peyvê. Helbest li ser rûpelê mîna avahiyekê tê sazkirin.[3]
Mînaka George Oppen (Ji Discrete Series)
The evening, the heather,
The†
†light.
Richard III
On the stairway…
Êvar, giyasivnik,
Ronahî.
Richard III
Li ser pêpelûkê…
Lê mînaka ku herî zêde balê dikişîne ser yek an du peyvan û valahiya rûpelê bi kar tîne, ev beşa li jêr e:
Closed car — all windowing
Forget me
Not.
(Otomobîla girtî — her der pencere
Min ji bîr
Neke)
Çima Oppen bi vî rengî dinivîse?:
- Giranî û Rawestan: Dema Oppen peyva “Neke” (Not) bi tenê di rêzekê de dihêle, ew rê nade ku tu zû bixwînî. Tu neçar î rawestî. Ew dixwaze tu “giraniya” wê peyvê di mejiyê xwe de hîs bikî.
- Peyv mîna Objektekê: Ji bo Oppen, peyv ne tenê amûrek e ku tiştekî din îfade bike. Peyv bi xwe “tiştekî fîzîkî” ye. Mîna ku tu keviran deynî ser hev, ew jî peyvan datîne ser hev.
- Valahiya li ser Rûpelê: Di vê şêwazê de, “spîbûna” kaxizê (silence/bêdengî) bi qasî peyvan giring e. Valahî, hebûna/fîzîka peyvên mayî zêdetir derdixe pêş.
Bandora Siyasî û Civakî (Marksîzm û Krîz)
Dema ev kom derket, li Amerîkayê “Krîza Mezin” (1929) hebû. Mirov birçî bûn, karker li kolanan bûn. Ev helbestvanên objektîvîst jî (bi taybetî Oppen û Zukofsky) çepgir bûn. Lê wan bi tehrekî jhdanovîst mîna “propagandayê” helbest nedinivîsand. Heta ji destê wan hat hewl dan xwe ji zextên “armanc û rêzikên” komînîzmê û çepgiriyê jî biparêzin. Lê çiqas bi ser ketin ev yek ciyê nîqaşê ye.[4]
- Şêwaz: Li şûna ku bibêjin “Kapîtalîzm xirab e”, wan behsa jina karkerekê dikir ku nikaribû şîr ji zarokê xwe re bikire. Wan “siyasetê di nav rastiya objektîv de” nîşan dida.
Cudahî: Çima ji Modernîzm û Îmajîzmê Cuda ne?
Ev xal ji bo cudahiya di navbera wan de bê kifşkirin û ji hevdemên xwe yên heyî bêne veqetandin pir giring in:
- Redkirina Mîtolojiyê (Cudahî ji T.S. Eliot û Ezra Pound): Eliot û Pound her tim serî li mîtên Yewnanî û Latînî didan. Objektîvîstan digot: “Em karkerên cihû ne li New Yorkê, mîtolojiya Yewnanî ji me re xerîb e. Rastiya me kolanên me ne.”
- Nasnameya Cihû û Sekularîzm: Piraniya wan ji malbatên koçber ên cihû bûn. Dîn ji bo wan ne mîstîsîzm, lê “dîrok û şahidiya li ser erdê” bû. Ev yek bû sedem ku helbesta wan bibe helbesteke “sekuler” (dinyewî) û li ser rastiya fizîkî ava bibe.
Mînakeke Berawirdî (Ji bo beşdaran):
Helbesta Romantîk: “Dilê min wekî çivîkeke birîndar li deriyê te dixe.” (Wekî ku hûn dibînin di vê risteyê de mecaz û metafor zêde ne)
Helbesta Objektîvîst (ji Charles Reznikoff): “Li ser peyarêyê / çivîkekî mirî heye / di nav tozê de.” (Tenê rastî heye, lê ew rastî bi xwe di nav xwendevanan de hestekê çêdike).
HÊZA PEYVÊN BIÇÛK (GRAMATÎK)
REDKIRINA METAFORÊ (RASTÎ)
MUZÎKALÎTEYA FIZÎKÎ (RÎTÎM)
1. Hêza Peyvên Biçûk: Çima “is” (Heye/E)?
George Oppen carekê digot: “Ger peyva ‘is’ hîn jî hebûya, pêdivî bi helbestê tune bû” bi rastî şoreşek e. Mebesta wî ev e: Peyva “is” (bûn) hebûna tiştekî mîna mucîzeyekê nîşan dide. Lê ji ber ku em zêde bi kar tînin, me wateya wê ji bîr kiriye. Helbestvanên Objektîvîst dixwestin bi peyvên “the”, “a”, “is”, “it” (ew, yek, e, tişt) kûrahiyê çêbikin.
- Mînakek ji George Oppen:
“The small nouns
crying faith
in this world”
(Navdêrên piçûk / qîrîna baweriyê ne / di vê dinyayê de)
- Ravekirin: Ji bo Oppen, navdêrên mîna “dar”, “kevir”, “stêrk” bi serê xwe bes in. Heger tu bibêjî “dara kesk a xemgîn“, tu xisarê didî wê darê. Tenê bibêje “Dar”. Ew “dar” jixwe bi xwe “heye” (is), û ev hebûn bi serê xwe helbest e.
2. Zimanê Bêmecaz (Literal Language)
Cudahiya wan a herî mezin ji Romantîkan û heta ji hin Modernîstan ev e: Peyv nabe sembol.
- Di helbesteke klasîk de, “baran” sembola “hêsir” an “paqijbûnê” ye.
- Di helbesta Objektîvîst de, baran tenê baran e. Ew şil e, sar e û dikeve ser rûyê erdê.
Çima ev girîng e? Ji ber ku gava tu baranê dikî sembol, tu rastiya wê ya fîzîkî ji dest didî. Objektîvîstan dixwest em “rastiya li ber çavê xwe” ji nû ve bibînin.
3. Cudahî: Îmajîzm (Imagism) vs. Objektîvîzm
Her du jî wêneyan bi kar tînin, lê ferqekî bingehîn heye:
- Îmajîzm (Ezra Pound): Wêneyekî bedew dikişîne, bo nimûne:
rûyên di metroyê de mîna pelên li ser çiqilekî reş in
Ev hinekî “estetîk” û carinan “mîtolojîk” e.
- Objektîvîzm (Charles Reznikoff): Wêneyekî “civakî” û “bajarî” dikişîne, bo nimûne: Reznikoff behsa bendên qetiyayî yên ku rûyê stûn/misaseke hesinî dikutin dike ku ala ji stûnê hatiye daxistin û girekî bi darên rût li pişt wê stûnê heye, balafirek li asîman e, roniya wê vêdikeve. Li vir ne mîtolojî heye, ne jî “xemên gulê”. Tenê rastiya hişk a bajêr heye.
The ropes in the wind
slapping the flag-pole
(the flag has been hauled down);
behind the bare tree-tops
the lights of an aeroplane
moving away slowly.
bendên ber ba dibin,
li rûyê stûna alayê dikevin
(ala daxistî ne)
li pişt girê darên rût
ronahiya balafirekê
hêdîka dûr dikeve
4. Muzîkalîteya “Fizîkî” (Ne Lîrîk)
Dema em dibêjin “muzîkal”, mebesta me ne qafiye û rîtmên klasîk (wekî melodiyên stranê) ên edebî ne. Muzîka wan, muzîka “vibrasyon û dengê peyvê” ye. Zukofsky digot helbest wekî “yekeyeke muzîkî” ye.
- Şêwaz: Ew peyvan wisa rêz dikin ku xwîner neçar dimîne li ser her peyvê raweste. Mînak, di helbesteke Zukofsky de, dibe ku rêzek tenê ji yek peyvê pêk bê. Ev ne ji bo “teşeyê” ye, ji bo wê ye ku tu wî “dengî” di guhê xwe de bibihîzî.
Tabloya Berawirdî: Şêwaza Zimanî
| Taybetmendî | Helbesta Berî Wan (Romantîk/Mîtolojîk) | Helbesta Objektîvîst |
| peyv | xemilandî, mezin, sembolîk | sade, rojane, fîzîkî |
| mecaz (metafor) | zêde ye (dil wekî gulê ye) | kêm e an qet tune (dil tenê organek e) |
| mijar | xwedawend, mît, evîna ebedî | karker, kargeh, kolanên bajêr, “bûn” |
| etîk (sinc) | estetîk ji rastiyê giringtir e | rastî (zelalî) ji her tiştî giringtir e |
Nimûneya Herî Zelal ji bo beşdaran:
Heger helbestvanekî klasîk behsa “nan” bike, dê bibêje: “Nan pîroz e, mîna kedê ye.”
Objektîvîst dê bibêje: “Nan li ser maseyê ye. Qalikê wê hişk e. Bêhna genim jê tê.”
Ev “rastiya hişk” xwîner teşwîq dike ku ne li “xeyalan”, lê li “dinyaya rastîn” vegere. Ev banga wan a siyasî û etîk e jî:
DINYAYÊ WEKÎ KU HEYE BIBÎNIN, DA KU HÛN BIKARIBIN WÊ BIGUHERÎNIN
Çalakiyên Kargehê:
Çalakî 1: Her beşdar kaxizekê hildide û tenê “tiştekî ku di odeyê de dibînin” (wek pênûsekê, maseyekê, îskanekê, tabloyekê ûhwd.) bi 2-3 rêzan dinivîse, bêyî ku hestên (ez jê hez dikim, xweşik e, filanûbêvan) tev lê bikin helbesta xwe diqedînin. Ev yek dê bibe sedem ku felsefeya objektîvîzmê bi beşdaran bide hîskirin.
Çalakî 2: Di kargehê de her beşdar dikare vê hevoka Oppen nîqaş bikî: “Bikaranîna peyvên ‘a (yek)‘ û ‘the (ev)’ ji her tîpa mîtolojîk kûrtir e.” Gelo di Kurdî de em dikarin bi vî rengî sade çawa binivîsin û hê jî bandoreke kûr li ser xwîner bikin?
Çalakî 3: “Gelo mimkun e ku em tiştekî bêyî ku hestên xwe tevlî bikin, tenê bi peyvan nîşan bidin?”
Ev şêwaz di helbesta Kurdî de jî dikare were nîqaşkirin. Mînak, di helbesta nûjen a Kurdî de dema em behsa “kevir”, “çiya” an “bajêr” dikin, gelo em wan wekî objekt dibînin an wekî sembolên siyasî? Objektîvîst dê ji me re bibêjin: “Pêşî li kevir binêrin, wî hîs bikin, paşê binivîsin.”
Nîqaş: “Gelo di helbesta Kurdî de em dikarin ji ‘ez’a helbestvan dûr bikevin? Dema em dibêjin ‘Kevir’, gelo em dikarin kevir tenê wekî tiştekî fîzîkî bibînin, yan her tim kevir di serê me de dibe sembola ‘berxwedanê’?”
Mînakên Kurdî:
Arjen Arî:
“Li ber derî / tasek av / û kela germa tîrmehê… / Zarokek / bi tiliya xwe / li ser tozê xêzan dikişîne.”
Rênas Jiyan:
“Bajarekî li ser piyan / beton û hesin / û mirovên ku / bi saetan / li benda nanê germ in.”
Berken Bereh:
“Kevir li cihê xwe giran e. / Av di herikîna xwe de zelal. / Nan li ser maseyê / hîn germ e.”
[1] taxurka sor / ewqas tişt bi taxurka sor / a ku li cem mirîşkên spî / bi dilopên baranê dibiriqe ve / girêdayî ne
[2] https://www.poetryfoundation.org/poems/49851/negroes
[3] https://www.poetryfoundation.org/poems/46404/myth-of-the-blaze
[4] Li gorî hin nêrînan gelek objektivîstan di pêwendî û muameleya bi komunîstan re zehmetî dikişandin. Lewra çepgir û komunîstan bi hutil-mutil digotin, divê her tiştê ku tu dikî ji bo civakê xwedî nirxekê be, an na divê tu dev jê berdî. Ev yek bû sedem ku helbestvanên objektîvîst neşên di ya xwe de israr bikin. Ser meselê Carl Rakosi ku yek ji wan helbestvanan e, di nameyeke xwe de ku ji bo Eliot Weinberger hinartibû, dibêje ku ew bûye endamê partiya komunîst û ev yek bûye sedem ku bi ji bo demeke dirêj helbesta wî vemire. Lê digot ku ew li şûna wê parêzvaniya tiştekî din dike. Her wiha George Oppen bi xwe jî 25 salan dev ji helbestê berda da ku bi awayekî çalak di nava tevgerên karkeran de cih bigire.
Kurdî-Almanî Lêkerên Giring (Kurdisch-Deutsch Wichtige Verben)
Bahadîn Akhan: Bila tenê bêdengî bêdeng bimîne
Hevpeyvîn: Bîlalê Xerzî
Weke tê zanîn ji aliyê Weşanên Sor û malbata şairê gewre ve, ev sala nehan bû ku li ser navê şairê gewre, li ser navê Arjen Arî pêşbirka helbestan hat lidarxistin. Di pêşbirka îsalîn de Bahadîn Akhan bi dosyeya xwe ya bi navê “An jî gilî gotinên li ser hatinê” hêjayî xelatê hat dîtin. Dosye dê ji aliyê weşanxaneyê ve di demeke nêz de were çapkirin. Ev hevpeyvîn dike ku Bahadîn Akhan berî dosyeya xwe derkeve pêşberî xwîneran.
Navê te li ser zimanan e. Dengê te jî li ser zemanan be. Gilî û gotinên te yên ewil?
Seva vê xeberxweşiya te û kubariya te spas dikim. Hêvî dikim navê me tevan bi awayekî qenc li ser zimanan û ser zemanan be. Te dî berê berê da gotin hebû, yên min ne yên ewil bin jî dixwazim çend kelaman daynim ser qûça gotinên heyî. Min digel her tiştî hij vê dinê kir. Jiyanê îro ez gihandim ser rêyeke ku min pirr dixwest ez tê da bimeşim. Min tim hewl da ez xwe perwerde bikim, hîn bibim û hînbûna xwe parve bikim. Keda gelek kesan ser min heye, ez yek bi yek spasiya tevan dikim. Lê dixwazim vê bêjim: Ku hûn hij hinekan dikin rabin bêjin, taloq nekin. Ku hûn westiyan rûnên vehesin, tengezar nebin. Ku hûn tirsiyan rabin mikur bên, elenewêrek nebin. Meriv hij dike, diweste û ditirse, em ev in.
Ji te hezdikim, westa min li pişta min e, ji Gurê Manco û Mêrê Şevê ditirsim. Ev e?
Dilî bi dil, hezkirina me. Te ji min çaktir da ser hev meseleyê.
Peyvek, rengek, bajarek, heywanek, nebatek û navekî li ber dilê te şêrîn be bêje ji me re. Bila xêra miriyên te be!?
Peyv: xudreste
Reng: hêşîn
Bajar: Machu Pichu
Heywan: qelareşk/qar
Nebat: ûzelik/espender
Nav: Leyl
Taybetmendiyeke te ya em pê şaş bibin?
Taybetmendiyeke min a wisa ku tu pê şaş û metel bimînî tune ye. Lê ez dibêm qey di hundirê min da du kes dijîn. Jin û mêrek. Aha li vir ji bo şaş bimînî jî divê tu pêşî ji min bawer bikî.
Gumana min ji te nîne. Tu bêjî Xwedê nîne, ez ê ji îmana xwe bikevime şikê. Wek şa’irekî li ser jiyaneke hetahetayî çi difikirî?
Dema difikirim ditirsim. Ji ber ku kesî tecrûbe nekiriye ev daxwaz tim di dilê meriv da hebûye û rabûne li dû jî geriyane. Lê zehmet e û ez dibêm qey sedemeke wê heye ku jiyaneke hetahetayî para me neketiye. Yanî ez naxwazim heta hetayî li cinetê û cihnemê jî –ku hebin – bimînim. Bêhna min ê teng bibe. Bêdawîbûn tiştekî wisa ye û saw bi ser meriv dixe. Û bi min mirin ji bo şairan çêtir e. Divê her şair bimire.
(- Serçavan, lê şertekî min heye.
– Çi ye?
– Divê romannûs û çîroknûs jî bimirin. Em dikenin.)
Baş e, her tiştê çû, tu didî dû?
Belê didim dû, lewra meraq dikim ka gelo ew tên ku? Ez didim dû kes an jî meseleyeke ku çûye an jî qediyaye. Lewra meraq dikim ka ew kes an jî ew mesele dê bê û di ku dera jiyana min da cardin derkeve. Ez li ser tiştên çûyî pir diqilqilim û merivekî qirqiço me. Xwe xwe dibêjim: Ka gelo wiha nebûya, wiha bûbûya dê çawa bûya? Xwe ra çîrokan saz dikim û ez vê yekê pir hez dikim. Li gorî min ev hest ne tenê ji bo tiştên çûyî ye, her wiha ji bo tiştên ku dê bên jî wisa ye. Meraq dikim ka dê bi kîjan awayî bên û biqewimin.
Tu ji bo kîjan demê yî?
Nizanim ji bo kîjan demê me lê wisa qenc pê dizanim ku “ez” ji “dem”ê me. Lê heke bersivekê bidim vê pirsê: Min dixwest ez di serdemeke wisa da bijîm ku meriv derketine fezayê û ez jî bikaribim herim fezayê. Ji jorê ve li vê dinyaligê temaşe bikim.
“Ya girîng rê ye”
Hêvî dikim Kurdê ewil biçe fezayê ne tu bî. Tûrikê te bi çi ‘mişt e’?
Jixwe ez naxwazim bibim yê ewil. Lewra ewilbûn li cem me kurdan rewşeke kompleks e, her kes dixwaze bibe yê ewil –dikene-. Sedî nehwêd tûrikê min bi bêriyê dagirtî ye niha. Ez pirr bêrî dikim. Sedî dehê din ê tûrikê min jî; bi lehengan, bi bûyer û qewimandinan, bi çîrok û destanan dagirtî ye û dixwazim wan bi lêv bikim, bi deng bikim wisa.
Tu çûyîn û hatinê jî gelekî bi deng dikî. Çûyîn peyveke dirêj e, yan hatin?
Ez pirr serê xwe bi her du peyvan diêşînim. Çûyîn çi ye? Hatin çi ye? Bi min meriv ji derekê diçe seva bê derekê. Ji ber wê jî ev her du peyv bêyî hev nabin. Çawa her du rûyên pelekê bin. Ber wê, heke çûyîn dirêj be hatin jî dirêj e. Lê bona min ya girîng rê ye. Çûyîn destpêka wê ye, hatin dawiya wê, ya girîng rê û rêwîbûn e.
Te behsa “bêrîkirinê” dikir. Ev e çi hesret e di xenoqa bedewiya helbestên te da?
Hesreta “rabirdûya bêyî min”, “nihaya bêyî min” û “siberoja bêyî min” e. Ez pirr bêriya duhê dikim, pirr bêriya niha dikim û ez pirr bêriya sibehê dikim. Bêriya bêdengiya duh, îro û sibehê dikim. Ez berhemeke zemanî me. Bûyerên duhê hatine serê min, biryarên min ên îro û xeyalên min ên sibehê… wan ez çêkirime, mezin kirime. Û ez merivekî aşiq im, merivên aşiq ji hesretê diwelidin.
Erê lo ez im, tu yî, Şêxmûs Kurt e, rehmetiyê Mele Ehmedê Nalbend e. Em in aşiqên ji gundekî. Şîretên te çi ne ji bo bêdengiyê û derengmayînê?
Baş e ez hevrêyê aşiqê mînanî we me –dikene-. Ne şîret lê dixwazim tiştekî bêjim. Bila tenê bêdengî bêdeng bimîne. Wekî din mirov, heywan, xweza û feza bêdeng nemînin. Ez ji deng hez dikim. Deng nîşaneyeke pîroz a hebûnê ye. Dengê her tiştî heye. Dengê bêdengiyê jî. Bêdengiya meriv tiştekî namahrem e, divê tu kes destdirêjiya bêdengiya merivên din neke. Ev wekî sûc e li ba min. Heçî derengmayîn e, ew jî kula dilê min e. Lê ne ku ez li dinê dereng mame, ez li hijêkirinê dereng mame. Axir derengmayîn jî ne tu qeder e ji bo tu kesî.
Şa’ir kîjan cara kesekî dinê ye?
Şair gelek caran kesekî dî ye bi min, lê axir ew jî însan e. Ez gelek caran bi çavine normal li şairan nanihêrim. Bi ya min ew hem ji vê dinê ne hem ji dinyayeke din. An jî wiha bêjim: Qene be ew dikarin hem ji vê dinê bin hem jî ji dinyayeke din. Hişê wan, ferhenga wan pirr bala min dikişîne. Ez wan pîroz nabînim ha, romannûs jî bo min wisa ye, lê bi min ew dişên ji xwe zêdetir kesinan di xwe da bihewînin, bêyî hestên xwe ji bîr bikin. Ew ne kesek tenê ye, tu caran.
Tu, Mihemed Resûlê kalikê Kawa Nemir, Dost Çiyayî, Fêrîkê Ûsiv, Kamîran Alî, Mîr Celadet, Qazî Mihemed û gopalê mezî yê jibirbûyî çi yên hev in?
Ez dibêm qey em hemû zarokên heman malê ne û demekê em hemû, li ser doşekên hêrî, di paşika hev da razane. Ji wan hez dikim, li ber dilê min şirîn in. Wan gelek tişt fêrî min kirin, wan ez ji derekê hildam û anîm danîm hinda vê terazinê. Ez cûcikek bûm û wan bi serhatiyên xwe, bi deng û rengên xwe yên xweserî xwe ez bi firê xistim. Mesela ez dibêm qey Dost niviştek e û ez bi xwe ra digerînim, ew min, ez wî xweyî dikim. Û gopal jî seva min qidûm e, naxwazim qidûmê xwe bîr bikim.
“Folklor helbestê bi reh û rîşe dike”
Di helbestên te da serhildêriya jinan di bin siya mexdûriyetiya wan de maye. Tiliya te neketibe qula mozan?
Ez berovajî te difikirim, min behsa serhildaneke pirr cuda a jinê kiriye bi ya min. Li gorî min li derekê heke zêde behsa serhildêriya jinan a di şer û pevçûnan da bê kirin, hingê mexdûriyeta wan tê nixamtin. Ez naxwazim çeka jinê birîna li piştê veşêre. Min xwest ez bala xwe bidim ser birînê, ne keleşkoya li dêst tenê. Li vir, tu serhildanê û mexdûriyetê çawa dinirxînî ew girîng e. Ez behsa pişteke şkestî ya tu carî nearxayîn dikim, ev nayê wê wateyê ku ez bi wê piştê qayîl im. Ez di heman demê da behsa sersebebên birînê jî dikim û dixwazim dîrokekê berovajî bikim. Gelo, dibêjim: Hewa ne ji pişta Adem, lê Adem ji pişta Hewa bihata afirandin dê çi bibûya? Tu bi çavên mêrekî bixwînî tu yê mexdûriyeta jinê ya li beramberî xwe bibînî, lê tu gazî jina nav xwe bikî û bi çavên wê bixwînî tu yê bibînî ku ez gilî û gazindên wê tînim ziman.
Yanî te tiliya xwe ji qula mozan derxist û serê min xiste wir. -Em dikenin- Hêmayên folklorîk di helbestên te de zêde ne? Ev e ne xetere ye? Ferqa helbest, folklor û dengbêjiyê çi ye?
Belê zede ne, lê hêmayên wisa ne ku ketine milê hêmayên modern jî. Folklor ji bo şi’rê xeter e. Lê gelo ji bo kîjan şi’rê xeter e? Li gorî min folklora ku di şi’ra kurmancî da tê bikaranîn ne mîna folklora neteweyên din e ku di helbesta wan da tê bikaranîn. Ango dibe ku di serdema modern da gelek şairan xwe ji hêmayên folklorîk dûr xistibin û tenê xwe li hêmayên postmodern radikişînin. Lê li ba me kurdan folklor û liqelemdana wê bi xwe tiştekî modern e. Tirkek ji foklorê aciz e û dibêje helbestê kevn dike, lê folklora di helbestên kurdî da helbestê kevin nake, bi reh û rîşe dike. Bifikire ez ji Serhedê me, tu ji Xerzanê yî, haya te çiqas ji folklora min heye û haya min çiqas ji folklora te heye? Ser meselê gotineke pêşiyan, îdiyomek li ba me heye lê li ba we tune ye, gava tu vê di helbesta min da cara ewil bibînî tu dikarî bibêjî ku folklor helbesta te kevin dike, an jî helbesta te di talûkeyê da ye? Bi min na. Heke min ji bo çend heb xwendevanên Serhedî tenê binivîsanda û wan jî her roj gotinên helbestên min ji dê û bavên xwe bibihîstana dê bikaribûna bigotana ku evê hanê çûye çend gilî gotinan daye ber hev û hew. Lê ez ji bo kurdî dinivîsim û dixwazim helbesta min alîkî ve bibe arşîva zimanê min ê şexsî û zimanê min ê civakî jî. Lê rast e folklor teleyeke nixamtî ye li pêşiya helbestê, gerek e meriv bikaribe kirasên nû jê ra bidirû û wisa li xwe bike.
Her wiha wekî min got ez bêriya duhê dikim, ji ber wê jî ez naxwazim bi tehrekî anakronîk, bi zimanê îro behsa duhê bikim. Aha ev talûke ye, ez hingê ruhê duhê nikarim zeft bikim. Her peyv û îdiyomek ruhê wê heye ku te di rastiyê da digihîne zemanan.
Ha ferqa folklor, dengbêjî û helbestê jî nîne. Zêmara jinekê jî helbest e, mersiyeya Mele Zahirê Tendûrekî jî helbest e û Şerê Li Horîşanê ya Şakiro jî helbest e. Ferq ew e ku durf û teşeyê peyvan, risteyan û kirpandinan cihê ye. Meriv neşê wisa ji hev birr birrî bike û bêje tu eleqeya wan tune ye. Û bi min dengbêjî formeke helbestê ya xweserî zimanê kurdî ye.
Helbestên serê wan ji ser siccadê ranabin û helbestên terkeselat li bin guhê hev ketine; lê her bandoreke dînî heye li ser helbestên te. Kî ye Rebbê te?
Çima qey Rebê te û Rebê min ci hev cihê ne? –dikene- Rast e helbestên ku di dabaşa wan da dîn û ayîn hene jî di dîwanê da cih digirin û helbestên ku Quran xenîmê wan bûne jî. Lê ew ne ez tenê me. Ew her kes in. Ez lawê dewraneke wisa me ku min tê da şahidiya hevaltiya ateîst û bawermendekî kiriye. Ez dengê her duya me jî. Wekî din jî dîn ji bo min ne pirsgirêkek e ku ez belapêjgarî wî bim an jî ne teberikek e ku ez her kêlî bi bîr bînim, ew rastiyek e û ez wê dijîm wekî gelek tiştên din. Û Rebbê min Rebbê her tiştî ye.
Bahayê Şa’ir! Tu li pey kîjan heqîqetê yî?
Te ji min Rebê min pirsî li jor, niha jî heqîqeta min dipirsî. Heyran di qebrê da ev pirs nayên pirsîn –dikene- Heqîqet tiştekî eyan û beyan û wisa li ber çavan nîne. Ji ber wê jî ez nikarim bêjim ev heqîqeta min e. Gelek kes vê ji xwe dipirse, ka gelo heqîqetek tenê heye an gelek heqîqet? An jî heqîqet çi ye? Feylesof an jî şairek tenê van pirsan ji xwe nake. Filankesê cotkar, feqiyek an jî zarokekî ku ji masiyên keran bawer dike jî bi şiklekî, bi zimanekî aydê xwe van pirsan ji xwe dike. Heqîqet aydê girseyeke arîstokrat, entel û hunermend nîne. Ew li her derê, li cem hemû merivan e. Li gorî min heqîqet ew tişt e ku tu daîm lê digerî û nabînî. Û her kes di dema gerê da heqîqeta xwe bi xwe ra digerîne. Ew tişteke windabûyî nîne, bi te ra ye, tu li wê bigerî tu yê xwe bibînî, li xwe bigerî tu yê wê bibînî, lê ev yek hîç temam nabe. Ne xwedîtin, ne jî dîtina heqîqetê. Ber wê ez tim lê digerim.
Mîtos û Watedarî
Mît û Watedarkirina Mîtolojiyê
Mirov wekî aferîdeyekî ramyar, di nav gerdûna demkî (temporal) û bihecm da hebûna xwe ya fîzîkî û arişî berdewam dike. Mîna çerxeke hebûnî (ontolojîk) li dû xwe ye. Ji destpêka hebûna xwe vir ve mirovan serê xwe bi hebûna giştî ra êşandiye. Pirs û lêgerîna wan ya herheyî rê li ber hin rêbaz û watedarkirinên jiyanê vekiriye. Ango ji bo bikaribin xwe –wekî heyîneyan– bidomînin û nû bikin, serî li pirsan dane. “Ez kî me? Çi me? Çima heme? Çima li vir im? Jiyan û mirin çi ne, tên çi wateyê? Armanca hebûna min çi ye? Armanca mirina min çi ye? Ez ê cihê xwe yê li cîhanê, di nav dem û fezayê da çawa bikaribim kişf bikim û fehm/watedar bikim?”[1]
Barbara C. Sproul gava behsa van pirs û vê lêgerîna mirovî dike, balê dikişîne ser mîtosan. Lewra li gorî wê her çi qas ev pirsiyarên wateyê bi xwe bin û ketibin bin bandora mijarên faktûel jî ew pirsên faktûel nînin.[2] Ji ber vê jî ev babet yekser bi mîtosan ra eleqedar e. Em bi rêya mîtan rastî, gerdûn, cîhanê û xwe nas dikin. Ev naskirin wekî bivênevêbûnekê heta ‘em hebin’ dê bi me ra be. Ango mirov ji roja hatiye afirandin heta hebe –ku ev di mîtosan da heta radeyekê wekî berginda ebedîbûnê ye–, dê di nav demajoyeke xwenaskirinê ya bivênevê da be.
Wekî lêkerekê ‘dîtîn’, ji bo mirovan, teqabûlî şêweya watedarkirina hebûnê dike. Mirov aferîdeyekî ‘serwext’ û ‘sercih’ e. Di demê û mekanê da li pey fehmkirinê ye. Mewcudiyeta wê ya arişî û fîzîkî, ya di dem û mekanê da, fehmkirinê li ser ferz dike. Baş e, em vê ji ku dizanin? Bêguman dema ev pirs bên pirsîn em ê xwe beriya her tiştî li mîtosan rakişînin, xwe bavêjin ber bextê wî ‘zemanê pîroz’ û ‘çîrokên rasteqîn’ ên der barê hebûnê de.
Mircea Elîade berî ji bo mît/mîtosan pênaseyekê bike, behsa zehmetî û çetinayiya pênasekirineke temam dike. Mît, ji roja ku bûne dabaşa lêkolînên zanistî heta roja me, bi gelek awayên ciyawaz hatine pênasekirin. Lê belê mirov dikare bi rihetî bibêje ku her çi qas zanyaran li gorî xwe wateyek dabin vê peyvê jî, hema hema hemû pênaseyên der heq mîtan da ji heman mişarî ne û ji heman çavkaniyê av vexwarine. Ew jî dem, rasteqînî û pîroziya wan e. Kê çi gotibe jî hema li dor van xalan çûye û hatiye.
Elîade bi xwe jî hewl dide ku pênaseyeke temam ji bo mîtan bike. Li gorî wî, ji ber ku pênaseya herî berfireh e, pênaseya tewaw û bêkêmasî ev e: “Mît çîrokeke pîroz vedibêje. Bûyereke ku di kevintirîn deman da, di destpêka dema çîrokî da qewimiye û qediyaye, vedibêje. Bi gotineke din, mît behsa vê dike ku, çawa bi saya serkeftinên Hebûnên Derxwezayî, çi rastiya temamî ya bêkêmasî, ango Kozmos be, çi bi tenê parçeyeke wê (wekî mînak, giravekê, cureya giyayekê, tevgera însanekî, saziyekê) be, rastiyekê derketiye holê. Bi vî awayî mît her dem çîroka “afirandin”ekê ye: tiştekî çawa tê afirandin, çawa dest bi hebûnê dike, vedibêje.”[3]
Ji ber vê yekê ye ku Elîade dibêje kesên di mîtan da Hebûnên Derxwezayî ne û ew bi kiryarên xwe yên ku di wê dema bêhempa ya “destpêkê” da tên nasîn. Mît behsa pîroziyên hebûnê dikin, her wiha rengvedanên van pîroziyan ên li ser cîhanê ji bo mirovan dişayesînin. Tiştê ku cîhanê afirandiye û aniye gihandiye roja me jî nijd û herka vê pîroziyê bi xwe ye.
Em mirov lêgerîna xwe ya (xwe)naskirinê bi rêya van pîroziyan bi ser dixin. Em bi saya mîtosan hîn dibin ku destwerdana van Hebûnên Derxwezayî li ser hebûnê û cîhanê heye. Hebûna van Hebûnên Derxwezayî mîna rewşeke îlahî û olîmpîk derdikeve pêşberî me. Îro em bi saya mîtosan dizanin ku em dijîn, dimirin, zayendên me hene û em xwedî çandekê ne. Ev ji bo em “xwebûna” xwe nas bikin dibe dergeh û derwazeyek. Em xwedî hebûn in, mît ji me ra vê vedibêjin, lê her wiha mît dibin handêr û teşwîqkar ku em di nav hebûna giştî da “xwebûna” jî xwe bi dest bixin. Ev yek me dibe digihîne ber pirsa zanav û nasnameya takekesî jî. Zanav û nasnameyeke me ya takekesî ya bi çi rengî heye? ‘Ev ‘ezê ku cîhanê bîr dibe û dijî kî ye?’[4] Di vir da mît mîna çavkanî û jêderkên xwebûna me jî derdikevin holê. Lewra diyardeya ku teşe daye “eza min a duhê”, teşe dide “eza min a îro” û dê teşe bide “eza min a sibehê” jî mît in û gotara demên pîroz e.
Duh mirov bimirin bûn, îro bimirin in, sibehê jî dê bimirin bin; an jî duh zayenda mirovî hebû, îro zayenda mirovî heye û sibehê jî dê zayenda mirovî hebe, em vê rastiyê ji mîtosan hîn dibin. Zanyariya me ya der barê hebûn û xwebûna me da, xwe dispêre vegêranên mîtîk. Ji ber vê yekê jî mirov nikare ‘rastî’ya mîtan paştguh bike. Lewra rastiya me ya îro bi xwe jî xwe dispêre wê rastiyê. Heke em ji rastiya mîtan ra bibêjin rastiyeke derewîn, ew çax rastiya me ya îroyîn bi xwe dibe derew.
Çawa ku mît di teşegirtina ‘ez’ê da jêderka bingehîn e, di teşegirtina civakê da jî wekî jêderka bingehîn tevdigere. Erka mîtan a sereke jî ev e jixwe. Ji bo em bikaribin ji pirsên wekî ‘Ez kî me?’ ‘Ez çawa bi civak û xwezayê ra li hev dikim?’, ‘Divê ez çawa bijîm?’ bersivan bibînin, pêwîstiya me bi wê dema destpêkê ango dema mîtîk heye. Mît, modelên hemû ayîn û çalakiyên watedar ên mirovî, (xwexweyîkirin, zewac, xebat, perwerde, huner, zanyarî) yên ku dê ji bo siberojê bibin nimûne, didin dabînkirin.
Tevger û reftara civakî bi çîroksaziya/fictiona mîtan ve hişkehişk girêdayiye. Heke îro tiştek di nav civakê da qedexe be, an jî kirina wê ferz be, teqez reh û rîşeyên wê kiryarê di wê dema mîtîk a pîroz da veşartiye. Îro gava em tiştekî dikin, em serî li serhatiyên pêşiyên xwe didin. Bersiva me ya di cih da ev e: “Pêşiyên me jî wisa kirine.” Ser meselê îro kurd (temamî nebe jî li ba me wisa ye) dema avê bi ser agir da dikin, an jî ava kelî dirijînin erdê pêşî wekî efsûnekê tiştekî bi lêv dikin, dibêjin ‘bisimilah’, ango bi ‘bi navê Xwedê’. Ev wekî rîtûelekê, di nav vê civakê da heye. Dema tu bipirsî helbet dê çîrokek bê vegotin, dê bêjin: ‘Ji ber ku carna mirov ava kelî bi ser erdê da dike, zarokên cinan li wir in û dişewitin, heke zarokên wan bişewitin jî cin dibin belapêjgarî mirov û li mirov radiselitin, mirov bi cinan dikevin.’ Ev qiseyek e, çîrokek e. Lê rasterast ev çîrok berê me dide destpêkekê; ya av û agir. Bêguman bi demê ra gotara dînî jî lê zêde bûye teşe daye vî reftarî. Lê belê tişta ku divê were fehmkirin ev e, tevger û reftarên me yên îro, hê ji wê dema pîroz a mîtîk ve hatine diyarkirin.
Lehengên di mîtolojiyê da bi giştî Xweda, Xwedawend û Hebûnên Derxwezayî ne. Di meselokan da jî lehengên derasayî û heywan serwer in. Cudatiyeke mît û meselokan jî ev e. Lê belê di her duyan da jî leheng ne ji nav jiyana rojane ne. Her wiha ferqek jî di navbera zemanê her duyan da heye. Zemanê mîtan zemanê ‘destpêk’ê ye. Di mîtan da kêliya çêbûna hebûnê tê vegotin, lê di meselokan da dem piştî zemanê destpêkê ye. Ango zemanê mîtan berî zemanê meselokan e.
Helbet, mît, tenê behsa reh û rişeyê hebûn, afirandina mirov, heywan û nebatan nake. Di heman demê da ew behsa hemû bûyerên ku bi serê mirovahiyê da hatine û mirovahiyê gihandiye heta roja me ya îro, behsa rewşa wê ya niha jî dike. Mît ji mirovî ra dibêje ku tu bimirin î, bizayend î, wekî civak hatiyî rêkxistinkirin, ji bo bijî divê bixebitî û divê li gorî hin qayîdeyan bixebitî. Heke dinya hebe, heke mirov hebe, sedema wê ew e ku di destpêkê da Hebûnên Derxwezayî çalakiyeke afirîner dane raberkirin.[5]
Elîade gava behsa mirovê modern dike dibêje ku li gorî mirovê modern ew ji aliyê ‘dîrok’ê ve hatiye afirandin, lê mirovê arkaîk/dêrîn jî xwe wekî encama bûyerên mîtîk dihesibîne. Mirovê modern dê sinsileya bûyerên dîrokî rêz bike û heke hewl bide rewşa xwe ya îro binirxîne, dê vê sinsileya bûyeran ji bo rewşa xwe wekî sedem diyar bike. Ango ew ê xwe û rewşa ku tê da ye wekî encama Şoreşa Fransî, Pîşesazî, Şerê Hemdinyayê yê Ewil û yê Duduyan pênase bike. Lê mirovê dêrîn jî dema behsa rewşa xwe bike, dê bi awayekî bivênevê xwe bispêre sedeman. Ew ê jî hin bûyeran rêz bike û bibêje ez encama wan bûyeran im. Lê belê li gorî Elîade ev bûyer di dema mîtîk da qewimîne, ji ber wê jî çîrokeke pîroz hatiye dahênan. Lewra kesên di van bûyeran da ne mirov in, Hebûnên Derxwezayî ne. Her wiha mirovê modern ne hewce ye hakimê zanyariya Dîroka Gerdûnî be, lê mirovê arkaîk/dêrîn neçar e ku çîroka hoz û êla xwe ya mîtîk bizanibe û bi bibîranînê wê tim bide jîyîn û pêkanîn.
Zanyariya li ser mîtan yekser bi reh/kok/bingeha heyberan ra eleqedar e. Heke tu bixwazî koka heyberekî bizanibî divê haya te ji mîtosa wê hebe. Gava tu wê mîtosê bizanibî tu yê bibî hakimê sirr û raza wê heyberê jî. Ne tenê tu yê bizanibî ka ew heyber çawa hatiye asta hebûnê, di heman demê da, dema ew heyber ji holê rabûn jî tu yê bizanibî ku tu yê wê li ku derê bibînî û wê çawa derxînî holê.[6] Ji ber ku mît behsa reha destpêka her tiştî dike, yên ku bi wan bizanibin jî wekî bisêhr û efsûn in. Lewra destpêk hakimî sibehê ye, rêberê dawiyê ye, ku tu bi wê bizanibî tu yê bikaribî raza wê ji bo xwe biemilînî.
Elîade, der barê binyad û erka mîtan da pênc xalên sereke wiha li pey hev rêz dike: 1. Mît behsa Çîroka çalakiyên Hebûnên Derxwezayî dikin; 2. Ev Çîrok erhede rast e (lewra bi rastiyê ra pêwendîdar e) û pîroz e (lewra ji aliyê Hebûnên Derxwezayî ve hatiye afirandin); 3.Mît her tim bi ‘afirandin’ekê ra eleqedar e, behsa wê yekê dike ka tiştek çawa derbasî nav jiyanê bûye, reftarek, saziyek, awayekî xebatê çawa hatiye afirandin; lewma jî mît, nimûneyên tîpîk ên hemû çalakiyên watedar ên xweserî mirovan in; 4. Mirov bi zanîna mîtan ‘reh’ên heyberan jî dizane, ji ber vê yekê dikarin bibin hakimê heyberan û wan li gorî xwesteka xwe araste bikin û bi kar bînin; 5. Bi her awayî, mirov mîtan ji nû ve bi bîr tînin û bi bûyerên ku cardin dê wan bînin merhaleya jinûveçêbûnê, bi awayekî pîroz û bicoş û peroş mîtan ‘dijîn’.[7]
Mîtos li cem Ksenophanes di çarçoveyeke cudatir da tê emilandin. Li gorî wî mîtos berovajiyê logos û historiayê tevdigere û axirî hemû tiştên ‘ku di rastiyê da tune ne’ vedigire nava xwe. “Li gorî bîr û boçûneke bi vî rengî; ji mîtosan, vegêranên sehekî/pêjnî (intuitional) peyda bûne, lê ji logosê nîqaşên beraqilî peyda bûne. Mîtos bûye sebebê kehanet û hunerê. Ji logosê jî zanist û matematîk derketiye holê. Logos ji me ra dibêje ka roj çawa bilind dibe, zarok çawa tên dinê. Logosê mirovan biriye heyvê. Lê tu carî sedema wê rave nake. Roj çima bilind dibe? Zarok çima tê dinê? Mirov çima li rûyê erdê hene? Ji bo bersivan jî me berê xwe û dêhna xwe daye mîtosan. Mîtos ji bo hebûnê armancekê dide mirov, wateyekê û erêkirinekê dide mirov.”[8] Zanist û bi giştî logos çawaniya bûyer û qewimînekê derdibire, wê li ser çawaniyê rave dike. Lê herçî mîtos e, beriya her tiştî berê me dide ‘çima’ya bûyer û qewimînan. Zanist çawaniya hebûnê lêkolîn dike, lê mît sedemekê, armancekê jê ra dibîne.
Lê her çi be jî ev her du têgehên dijberî hev di peyveke hê nûjentir da gihîştine hev: Mîtolojî. Mîtolojî ji peyva ‘mythos’ û ‘logos’a yewnanî hatiye dariştin. Ango dîsiplîna lêkolînkirina mîtan. Peyva logos di serdema modern da wekî paşgireke dîsiplînên zanistî hat emilandin û jê gelek peyv û têgehên nû hatin dariştin. ‘Ji ve dîsiplîna ku hemû efsaneyan vedigire nava xwe ra û wan bi awayekî sîstematîk lêkolîn dike, mîtolojî tê gotin.’[9] Li ser ve yekê Pattanaik dibeje: “Heke mît fikirek be, mîtolojî amûra wê fikirê ye. Mîtolojî ji çîrok, sembol û ayînên ku mîtan şênber dikin pêk tê. Ji mîtan bawerî, ji mîtolojiye jî nerît/edet peyda dibin. Mît fikir û hestan dimercîne. Mîtolojî li ser şiklê reftaran û ragihandinê bandor dike. Li pişt mîtolojiyê mît heye. Li pişt mîtan jî heqîqetek heye: ew heqîqeta ku ji jiyan û mirinê, xweza û çandê, bêqisurî û dibêtiyê, hiyerarşî û asoyan ji me ra mîras maye.”[10] Mîtolojî pergala perwerdeya mirovên qedîm e. Mîtolojî ji bûyeran wêdetir li ser sedemên derketina bûyeran radiweste, resmê cîhana rasteqîn xêz nake, hewl dide ku ev alem bi rêya sembolan bê fehmkirin.[11] Em bi rêya mîtolojiyê ji wê destpêka pîroz fehm dikin, dikarin wê darîçav bikin û rê li ber hebûn û xwebûna xwe xweş bikin. Hê jî wekî pergaleke perwerdeyê, di jiyana me da li kêlek zanista modern şop û rêçên vî gotara mîtîk têne dîtin.
Gava em di çarçoveya dîsipleneke zanistî da li mîtolojiyê dinihêrin em dibînin ku senifandinek ji bo cureyên mîtan çêbûye. Ev senifandin jî li gorî kesan diguhere helbet. Lê belê senifandineke giştî ya ku mirov ji bo vê çarçoveyê xêz bike dê bi îhtîmaleke mezin wiha be: Mîten Afirandinê, Mîtên Antropogonîkê, Mîtên Rîtuele, Mîtên Kokê, Mîtên Kultê, Mîtên Prestîjê, Mîtên Eskatologyayê û Mîtên Cîvakî.[12]
Ne ku mît û mîtolojî ji nav jiyana me derketiye, berovajî wê, di vê heyama modern da jî em kartêkeriya mîtan heta şanikên xwe hîs dikin. Her wiha êdî zanista modern bi xwe ji xwe ra mîtine teze diafirîne. Pergala kapîtalîzmê ya ku desthilatdarê vê serdemê ye, wan mîtên mirovên qedîm ji xwe ra dike tişt û diyardeyên mezaxtin û xeratê. Heta radeyekê postmodernîzmê hewl da wê şek û şikesteka ku bi modernîteyê ra li pîroziyên mirovan ketibû bicebirîne, lê belê neşiya ku mîtên mirovên qedîm ji nav lepê pergalê –sînema, honaka zanistî– rizgar bike. Êdî der barê siberojê da kehanet û mirwayên zanistê bi xwe hene; ka gelo robot dê kengî dawî li dinyayê bînin? Mirov dê kengî ji cîhane bar bikin biçin fezayê? û hwd. Lê mirovahî here ku bira here, heta dinya(yên) me xweş ava be(bin) em e dev ji mîtan bernedin. Lewra “em” bi destpêka hebûnê ra pewendîdar in, ji Xwedê ne.
[1] Barbara C. Sproul, Yaratılış Mitleri, Hil Yayın, 2018, r:13
[2] Hmn brh: 1
[3] Mircea Eliade, Mitlerin Özellikleri, Alfa, 2020, r:17, veguhastin: Shahab Vali, Kurdên Yarsan, Avesta, 2018, r:78-79
[4] Sproul, hmn brh, r:14
[5] Mircea Eliade, Mitlerin Özellikleri, Alfa, 2020, r: 23
[6] Elîade, hmn brh, r: 27
[7] Elîade, hmn brh, r: 32-33
[8] Devdutt Pattanaik, Hint Mitolojisine Giriş; Mit ve Mitya, Doğu Batı, 2016, r: 15-16
[9] Nîmet Yildirim, Îran Mîtolojîsî, Pînhan,2018, 38
[10] Pattanaîk, r: 16-17-18
[11] Fuzulî Bayat, Mitolojiye Giriş, Karam Yayinlari, 2005, r: 5
[12] Shahab Valî, hmn brh, r: 80
Duaya Alî Şerîatî: Ey Xwedê!
Ey Xwedê
Ji zanayên me ra berpirsiyarî,
û ji gelê me ra zanîn,
û ji bawermendên me ra rewşenî,
û ji rewşenbîrên me ra îman,
û ji xîretmendên me ra têgihiştin,
û ji têgihiştîyên me ra xîret,
û ji jinên me ra fehmbarî,
û ji mêrên me ra şeref,
û ji pîrên me ra agahî,
û ji ciwanên me ra torinî [esalet],
û ji mamosteyên me ra bawerî,
û her wiha ji xwendekarên me ra jî bawerî,
û ji xewarên me ra hişyarî,
û ji hişyarên me ra vîn,
ji zêrevanên me ra bizav
û ji bêdengên me ra feryad
û ji nivîskarên me ra sozdarî
ji hunermendên me ra derd
ji şairên me ra hişmendî
ji fêrkarên me ra armanc
û ji peyamnêrên me ra heqîqet
û ji dexesên me ra şifa
û ji xwedbînên me ra însaf
û ji devpîsên me ra edeb
û ji taîfeyên me ra yekîtî
û ji mirovên me ra xwezanîn
û ji hemû miletê me ra dilsozî, biryardarî,
şiyana fedakarîyê
û şayaniya azadiyê
û serbilindîyê bibexşe!
!ای خداوند
به علمای ما مسئولیت
و به عوام ما علم
و به مومنان ما روشنای
و به روشنفکران ما ایمان
و به متعصبین ما فهم
و به فهمیدگان ما تعصب
و به زنان ما شعور
و به مردان ما شرف
و به پیران ما آگاهی
و به جوانان ما اصالت
و به اساتید ما عقیده
و به دانشجویان ما نیز عقیده
و به خفتگان ما بیداری
و به بیداران ما اراده
و به نشستگان ما قیام
و به خاموشان ما فریاد
و به نویسندگان ما تعهد
و به هنرمندان ما درد
و به شاعران ما شعور
و به محققان ما هدف
و به مبلغان ما حقیقت
و به حسودان ما شفا
و به خودبینان ما انصاف
و به فحاشان ما ادب
و به فرقه های ما وحدت
و به مردم ما خودآگاهی
و به همه ملت ما همت، تصمیم
و استعداد فداکاری
و شایستگی نجات
و عزت ببخش
Janya Êdî Têra Me Nake
21 Tebax, Yekşem 2022 Demjimêr: 08:02 Nivarkirin: 31 Tebax Çarşem 2022 Demjimêr: 01:15
Li gorî Bahadîn Akhan, divê her şa’ir her nivîskar her sal xwe nû bike, mîna biharê û zimanekî nû bi kar bîne da ku edebiyatê teze bike.
Bêrîvan Kayi
DUVAR – Bahadîn Akhan ê ku di Pêşbirka Xelata Arjen Arî ya 2022an de xelat girtî der barê xelatê û helbesta kurdî de axivî û got: “Li gorî min nifşekî teze heye û behsa cudabûna êş û hestan dike. Yanî ev nifşekî pirreng, pirrdeng e. Nabêje çi jin çi jî mêr hemû kurd bindest in, bêdewlet in, bêxwedî ne…”
Me vê hefteyê berê xwe da helbestvanekî ciwan. Gelek kesan navê Bahadîn Akhan bi xelata ku ji Pêşbirka Helbesta Arjen Arî girtî, bihîst. Bi dosyaya bi navê ‘An jî gilî û gotinên li ser hatinê’ di pêşbirkê de bû yekem û hêjayî xelatê hat dîtin. Di demeke pir kurt de dê pirtûka wî ji Weşanên Sor derbikeve. Ka em berê xwe bidin bersivên wî.
Çi wextî peşka helbestê li te ket û tu ketî ser rêya wê?
Ji piçûkaniya min ve kêfa min ji helbestê re tê. Rîtma wê û herka wê xweş e. Helbest û beytên min dibihîstin li ser min tesîrekê çêdikir. Di heyama dibistana navîn de, pirtûkek kete ber destê min, behsa Zindana Dîyarbekirê dikir. Ez ketim bin tesîra wê pirtûkê min li ser wê serdemê, wê atmosferê helbesteke bikêş û serwa, bi tirkî, nivîsî. Min xwest ez hestên xwe wisakîna bînim der. Helbet tiştekî pirr amatorane bû. Ji bo helbestê, paşxaneyên bi vî rengî, ez dibêjim li cem gelek kesan heye. Lê min bi awayekî kar û xebateke hunerî, di dema zanîngehê da serê xwe bi helbestê ra êşand. Xasma dema min beşa kurdî qezenc kir û ez bi kurdî ra eleqedar bûm. Lê min helbestên xwe xêncî çend hevalan û derdoreke diyar li tu derî, bi tu kesan ra parve nekiribû.
Ez dixwazim navbirî bidim xeberdana te. Mesela dema min helbestên te xwendin, ger min navê te li ser dosyayê nedîta minê bigota ev helbestên jinekê ne. Qey em zêde jiberkirî dijîn, çima mêrek wek jinekê an jî jinek wek mêrekî nefikire? Di helbestên te da mirov dibîne ku te ev jiberkirinên me vajî kirine.
Ne hemû lê di hinekan da ev yek heye. Ez li ser vê yekê xebitîm bêguman. Ji hêla teorîk ve li ser paşxaneya vî tiştî hinekî xebitîm. Ji 2014an û vir ve li ser teknîkên vegêranê dixebitim. Li ser teoriya romanê, çîrok û helbestê dixebitim. Meseleya dengê vegêr ev e: Gelo em di vegêranekê de (çi roman, çi jî helbest) dengê kê dibihîsîn, dengekî çakîna tê me, dengekî mêrane ye yan jinane ye, yê mezinan an yê biçûkan e? Ji peyvan bigre heta kirpandinan bala min tim li ser vî dengî bû. Lê pirs ev e: Çi ferq di navbera vegêra/ê nivîskarekî mêr û nivîskareke jin da heye? Lewra carna dev ji vegêran berdin nivîskarên mêr lehengên jin jî wekî mêran didin xeberdan, an jî heman tiş cem nivîskarên jin jî wisakîna ye. Min xwest ez bi van tiştan ra serê xwe biêşînim. Lewra di civakê da her kesek dengekî xweser heye. Nivîskarekî mêr çiqas dikare dengê zayendên din baş veguhêze? An jî qet endîşeyeke wî ya bi vî rengî çêdibe yan na?
Êja dîsa meriv dikare di roman û çîrokan da vê yekê pêk jî bîne. Lê gelo di helbestê da dengê tê bihîstin yê kê ye? Helbest cureya edebî ya herî hestyar e belkî. Dema ez ji perspektîfeke wihakîna ve li helbestê dinihêrim ez dibêjim gelo meriv dikare di helbestê da hemû dengan çakîna zeft bike û veguhêze. Yanî gava ez behsa hestên jinekê, an jî hevzayendan dikim ez çiqas dikarim xwe bigihînim frekansa hîs û sewta wan? Ev pirseke girîng e bo min, ji ber wê serê xwe pê ra diêşînim û hewl didim di berhemên xwe da, xwe ji yekdengiyê xelas bikim. Bi ya min tişta edebiyata kurdî qels dike ev yekdengî ye, divê em bikaribin di edebiyatê da pirdengiyê pêk bînin. Ev babet jî sedî sed bi ziman ra û bi xebatê ra eleqedar e.
Dema em bala xwe didin naveroka helbestên te, di peyv û rêzikan da zimanekî esîl, resen û carinan jî herêmkî derdikeve pêşberî me. Li gel asîmîlasyona heyî û rewşa zimanê kurdî ya îro, zimanê helbesta te zimanekî kamil e, te çawa xwe parast?
Bi min xala herî giring ji bo nivîskaran ziman e. Tişta çîrok, bûyer, hîs, dengê nivîskaran ji hev cuda dike ziman e. Ji ber vê yekê jî berî her tiştî ez li ser ziman dixebitim ji bo xweseriya dengê xwe kifş bikim. Qe nebe di nivîsê da. Her şair li ser ziman dixebite. Lê bi min xala ku xebata zimanî diyar dike jî poetîkaya şair bi xwe ye. Ango ka ew ji helbestê çi fehm dike? Bi helbesteke çakîna ra mijûl e? Ez helbesteke pirreng û pirrdeng dixwazim û zendan ji bo vê badidim. Ji bo ez hîs û fikr û çîrokên xwe ji yên berî xwe û hevçaxên xwe cuda bikim jî ez ser ziman dixebitim. Lê israra min li ser zimanekî herêmkî tenê jî nîne. Lewra bi min israra li ser zimanê herêmkî jî carna ziman berteng dike. Ber wê ji zaravayan bigire heta devokan dixwazim peyv û qaliban bi kar bînim.
Her wiha divê mirov ji bo pirrengiyê û pirdengiyê baş çavdêrî bike. Ji bo vê yekê jî gerek e meriv qenc lê binihêre ka gelo merivek hestên xwe, fikrên xwe çakîna tîne ziman. Dema mirov bi vî awayî li ser ziman bixebite hingê digihîjîe derekê. Û bi rastî jî divê meriv serê xwe bi zimanê kurdî ra biêşîne da zimanekî berteng û rijî dernekeve holê. Her wiha li gorî min, divê her şa’ir her nivîskar her sal xwe nû bike, mîna biharê, û zimanekî nû bi kar bîne da ku edebîyatê teze bike.
Te ji pêşbirka Arjen Arî xelat girt. Dema te xelata Arjen Arî wergirt te çi hîs kir?
Bi min pirseke çetin e ku meriv behsa kelcaniyeke bi vî rengî bike. Yanî heqeten hîsên ecêb ser min peyda bûn. Lewra min dengê xwe li gelek dengan zêde kiribû. Ya rastî bi handan û israra hin hevalan, min go divê ev deng derbikeve holê êdî. Min ji xwe bawer nekira digel hinde israran jî min ê dosyeya xwe neşanda herhal. Ya rastî min ji ziman û çîroka xwe bawer dikir. Dema aşkera bû jî min du tişt hîs kir; yek ez kelecan bûm ya duduyan jî ez piçekî tirsiyam. Çimkî êdî her tişt li holê bû. Goran Haco ewqas helbestên bedew û hêja lê kirine, lê xwe wekî helbestvanekî nanirxîne û dibêje “navê helbestvanîyê giran e”. Tirsa min jî ber wê bû, ji min wetrî li hemberî helbestê berpirsiyariya min zêdetir bû. Ez pak nizanim ka gelo min berpisiyariyeke bi vî rengî dixast an na. Yanî min digot ezê bibim nivîskar, lê berpirsiyariya nivîskariyê ez gelek caran dudil hîştime. Axir bû, bi xêr û gunehên xwe ve, bi kêmasî û qelsiyên xwe ve navê helbestvaniyê bi pêşbirkê li ser min ma. Êja heçku divê ez vî dengî bêxweyî nehêlim û tiştên ez difikirim êdî bikaribim bilêv jî bikim. Lê tirsa min ne tenê ji ber vê jî bû.
“Warê min talan kirine, ez, yanî pamalî zemane/yê vê heyamê, yê vê helbestê, yê vê kelamê/li benda mizgînîya çîroka welatê xwe me/… /belê Ûrsûla, hingê heke te dît ez ketim/heke te dît di rê da mam ez ji vê seferê/tu kaw kubara “Healayê”, wereû bi ser min da vegere…” Tu çima hawara xwe digihînî Ursula K. Le Guinê?
Ji bo ez xwe nas bikim, kifş bikim Ûrsûlayê pir tesîr li min kir. Min gelek çîrok, ceribandin, nivîs, roman û helbestên Ûrsûlayê xwendin. Ew li ser gelek aliyên cuda disekine û pirsên pir ecêb li xwendevan dike. Hişekî dehşet e bi min di edebiyata cîhanê da. Ûrsûlayê jî hin qalibên edebiyata cîhanê şikandin. Gava min berhemên wê dixwendin min kêmasiyên xwe hîs dikirin. Wê di cureyên wekî honaka zanistî da bi wê anarşiya xwe ya navdar serî li mêran rakir û rê li ber gelek jinan vekir. Lê Ûrsûla ne tenê bi çîrok û romanên xwe bi helbestên xwe jî li ber dilê min gelek şirîn e. Ûrsûla pirsên ecêb bi meriv dide kirinê, meriv pê ra difikire, pê ra diguhere. Dema min xwest ez derkevim sefera helbestê, min go ka gelo kî wê were bi hawara min ve? Min hew dît ji nav gelek şa’iran Ûrsûla jî bi min re ye…
Mesela dema min gotinên te yên li ser Ûrsûlayê niha guhdarî kirin min go gelo tu hê zêdetir di bin bandora helbesta Rojava da yî. Lê bi ‘Pîrozeyê’ û gelek helbestên din ên di dîwanê da ev fikra min guherî. Bi ‘Kilama Pîrozeyê’ em dibînin ku te êdî berê helbestê daye dengbêjiyê jî?
Ya rastî min xwest ez bi terzê dengbêjiyê binivîsim. Ez hij dengbêjiyê dikim û bi min dengbêjî formeke gelek taybet ya helbestê ye. Me heta niha wekî formeke helbesta modern serê xwe bi dengbêjîyê re neêşandiye. Ji me wetrî tiştekî pirr kevn û aydê duhê ye. Lê wisa nîne. Meriv dikare bi terzê dengbêjiyê berhemên gelekî serkeftî derîne holê. Rîtm û kirpandineke xweser a dengbêjiyê heye, çimkî ew tim tê bidengkirin. Tenê li ser nivîsê namîne. Min dengbêjî ji bo poetîkaya xwe wekî cureyeke taybet hilbijartiye û ez dixwazim wê li gorî zemanê xwe li gorî hest û fikren xwe yên niha jî biguncînim. Ez dengbêjiyê bo honaka zanistî jî bo edebiyata fantastîk jî diguncînim. Çimkî şiyaneke dengbêjiyê heye, dikare hestên meriv gelek û gelek xweş bikirpîne.
Heke em dengbêjiyê veneguhêzin sibehê, piştî çil salên din emê tenê wekî cureyeke folklorîk, bîranîneke civakî û çeşneke ji rewacê ketî behsê bikin. Lê bi min forma dengbêjiyê heta hetayê dikare bimîne û bibe xweseriyeke zimanê kurdî. Her wiha min xwest ez ji aliyê naverokê û ziman ve jî hin guhertinan di dengbêjiyê da bikim. Ezê ser vê meseleyê hê bixebitim helbet. Çunkî gelek kêmasî hene. Lê ez dixwazim vê bibêjim, dengbêjî kevneşopiyeke aydê zilamên kal, jinên pîr tenê nîne. Gelek kes dikarin vê hunerê îcra bikin. Mesela ciwanên teze jî vê hunerê îcra dikin, li gorî xwe taybetiyan lê zêde dikin, zimanekî modern û li gorî ruhê zemanê xwe bi kar tînin. Ev pirrengî û pirdengî ye. Kilama Pîrozeyê kilama zemanê xwe ye. Evîna zemanê xwe û sosyolojiya zemanê xwe ye. Êdî leheng û dijlehengên tê da ji yên berê hinekî cuda ne ez dibêjim.
Bi rastî jî dema min dîwana te “an jî gilî gotinên li ser hatinê” xwend fikreke wiha li ser min çêbû: Min go gelo berê helbesta kurdî ber bi dereke din ve diguhere? Jixwe di bersivên te yên vê hevpeyvînê da jî tişta min fam kir ew bû: Ji bo helbesta kurdî, di tûrê te da tiştên nûjen hene. Êdî em dikarin bêjin ku tu berê cewka helbestê diguherînî?
Ne ez tenê, em diguherînin. Bi min, ev ne îdiaya min tenê ye, ya çend heb helbestvanên vê dawiyê ye. Nexasim piştî 2010an hin kes derketin û xwestin helbesta kurdî (roman û çîrok jî her wiha) biguherînin. Ji ber ku helbesta kurdî, nexasim ya modern a li Bakur, êdî xwe dubare dikir. Wisa çemek bû di xwe da roda diçû. Helbet hewldan hebû, hinek kesan heqeten kedeke mezin dan, da ku wê pirê jî ava bikin di navbera nifşan da. Li gorî min, helbestvanên piştî 2010an berhemên wan çap bûn, çi jin çi mêr û çi jî yên mayîn, heqeten rengekî din dan helbesta kurdî. Erê yên berî xwe red nedikirin lê di paşxaneyê da pevçûneke wan jî hebû bi nifşê beriya wan ra. Bi min jixwe edebiyata kurdî di vir de ji edebiyata tirkî cuda dibe. Edebiyata me, mîna hinek edebiyatan sed sal bere jî li ser redkirinekê nebû, niha jî nîne. Me tim ji yên berî xwe sûd wergirtiye, bibîr aniye û lê zêde kiriye.
Tam di esaseke bi vî rengî de, di vê axirdewrana em tê da dijîn, Janyayek êdî têra helbesta kurdî nake. Yanî em heta radeyekê wê Janyayê qebûl dikin. Em nikarin êdî bi Janyayê ra heta hetayê bijîn. Divê heqeten êdî “ew xwe bikuje” û em xwe jê rizgar bikin. Janya helbesteke gelekî serkeftî û baş e lê heta radeyekê bûye bela serê helbesta kurdî jî. Carna ev rewşên wihakîna, yên wekî kanonîkbûnê tên nirxandin, li pêşiya edebiyatê xetereyekê çêdike. Bi min êdî Janya mir, dewr dewra “Esramania” ye. Ez jî bi nifşê piştî 2010an re dixwazim vê yekê biguherînim. Gelek kêfa min ji dosyayên vî nifşî re hat. Nexasim Hamid Omerî, Yehya Omerî, Omer Faruq Baran, Suat Baran, Narîn Yukler, Pinar Yildiz, Şehmus Kurt, Selamî Esen û hwd… Her yek xisûsiyetek, her yek rengekî xweser heye lê bi hev re deng vedidin. Bi min helbesta vî nifşî helbesteke nû, teze û bi reh û rîşe ye. Mesela ‘Şînşem’, ‘Tarantîno, Babê Min û Ez’, ‘Vena’, ‘Elbakof’, ‘Nêrgiza Defterê Bişkivî’ helbesta vî nifşî ye hûn bixwînin hûnê bibînin jixwe. Yên bûn sedem ez dengê xwe li dengê helbesta kurdî zêde bikim jî helbestvanên vê dawiyê bûn. Dînamîkên vî nifşî dînamîkên cuda ne, motîvasyonên wan cuda ne. Binihêrin yek naşibe yekê lê ahengek heye di navbera wan da.
*Ev hevpeyvîn bi Bêrîvan Kayî re hat kirin û di malpera Gazete Duvarê da hat weşandin.
Hevpeyvîn bi Abdullah Încekan ra
Abdullah Încekan
August 30, 2022
Em ê wêjeya zarokan û nexasim wergera wêjeya zarokan bikin dabaşa hevpeyvînên xwe û her carê bi hevpeyvînekê bên pêşberî xwendevanan.
Em di hevpeyvîna xwe ya ewil da, bi mamoste-pedagog, wergêr û zimannas Abdullah Încekan ra li ser wêjeya zarokan û li ser wergêrên wî yên dawî axivîn. Mamoste Abdullah Încekan di vê hevpeyvînê da li gel serhatîya xwe ya wergerê ji me ra behsa xal û xetên giring yên wergera wêjeya zarokan jî dike û dibêje: “Ez gelek li ber dikevim ku em wek milet nikarin zimanê xwe bidin nifşên piştî xwe. Wek zimannasek, pedagogek, neteweperwerek, bavek ez hertim vê êşê hîs dikim. Loma jî zarok tim di bîra min da ne.” De ka em bi hev ra guh bidêrin ka mamoste Încekan ji me ra çi dibêje.
Pirs: Di wergera berhemên wêjeyê da, xasma wêjeya ji bo temenmezinan, tişta ku em aşîna ne ev e: Di wergera berhemê da rê û rêbazên cuda yên wergernasîyê tên bikaranîn lê wergêr kêm caran serî li “adaptasyon/guncandin”ê dide. Lê di wêjeya zarokan da, wergêr gelek caran berhema ku werdigerîne adapteyî zimanê xwe û çanda xwe dike. Ji navên lehengan bigire (Connî bû Dilşa, Jacob bû Yaqûb) heta atmosfera mekanî ya vegêranê (narratîve/anlatı) li gorî çand û zimanê zarokên muxatap vediguhêze. Wergêr çima vê yekê bi taybetî ji bo wêjeya zarokan dike?
Nivîs/Metin li gorî mesafeya di navbera wê û xwendevan da şekil digre, yanî tê hûnandin. Lê di wergerê da heqê wergêr tune ye form û awayê metnê biguhere, da ku tesîrekê li vê mesafeyê bike. Herçî di metnên ji bo zarokên piçûk da be, ev tespît problem e; ji ber ku zarok xwe di nava metnê da dibîne û ev mesafeya ku behskirî ji ortê radibe.
Seta Dilşayê ji bo zarokên 3 hetanî 6 salî ye û pedagojîk e, yanê dixwaze her wisa di avakirina kesayetîya wan da bibe alîkar. Îcar ji bo ev armanc bi rihetî were holê, min navên karakteran guhertin. Bi vî awayî ew ê rihettir têkevin nava çîrokê û xwe aîdî wê cîhanê hîs bikin. Armanca adaptasyona navan ev bû. Lê di Dilşayê da min tenê nav guhertin, yanî wekî din tenê werger e. Tew bi ya min ba, min dixwest ez cumleyan hinekî sade û siviktir bikim, lê prensîba ku ez ji metnê ra sadiq bim, nehîşt.
Pirs: Di wêjeya zarokan da nêzîkatîyeke bi vî rengî heye: Wergêr bêhtir berê xwe didin wergera berhemên klasîk yên zarokan yên cîhanî. Ango berhemên sed û sed û pêncî sal berê hatine nivîsîn ji bo kurmancî teze tên wergerandin. Ew berhem çiqas xîtabî zarokên vê serdemê dikin? Tu vê nêzîkatîyê çawa dinirxînî û avantaj an jî dezavantajên wergerandina van berheman çi ne?
Ji ber rewşa me, em hema bibêje di hemû hêlan da şûnda mane. Îcar di warê çand û edebîyatê da jî rewşa me ne cihê ye. Yanî ji ber polîtîkayên ziman me karîbûye ancax piştî salên 1992yan li Bakur weşanê bikin. Ji ber vê jî hîssa ku em dereng mane, bi me gelekan ra heye û em dixwazin vê şûndemayîna xwe telafî bikin. Bi bawerîya min, yek ji sebebên wergera pirtûkên kevn ev e. Sebebeke din jî ev e ku meriv dixwaze metnên kanonîk wergerîne ser zimanê xwe. Ê metnên kanonîk jî, divê kevn bin. Şertê kanonbûnê ev e. Îcar li ba me tevan hîssa ku metnên di ber bayê zeman ra derbas bûne, metnên qaîm in û hêjayî xwendinê ne. Xêncî vê, helbet sebebên aborî û teknîkî jî hene. Mesela meriv bixwaze Harry Potter wergerîne, jê ra sermîyaneke mezin û kadroyeke baş lazim e. Ê em di vê rewşa hanê da nikarin van her du şertan jî bînin cî. Di ser da xwendevanên me jî kêm in. Ji bo 1000 libî di şertên normal da meriv weşanê nake, lê em mecbûr in…
Meseleya serdemê hinekî tevlihev e. Mesela li Ewrûpayê digel ku hertim berhemên nû dertên, klasîk jî çap dibin û tên xwendin, ji ber ku hê jî meriv ji wan feydeyê distîne. Loma jî divê em li gorî îmkan û derfetên xwe, her du hêlan jî li ber çavan bigirin.
Pirs: Gava em behsa wêjeya zarokan dikin, ji nivîskarên wê bigire heta, werger, weşanger û edîtor û bergsazên berheman hema bêje hemû kes kesên temenmezin in. Heta kesên ku van berheman ji bo zarokan dinirxînin û biryara başî û nebaşîya wan didin, rexneyan dikin jî kesên temenmezin in. Li gorî te rewşeke wiha ji bo zarokan çiqas guncan e û hemû kesên navborî gelo dikarin bi awayekî temam bikaribin xîtabî zarokan bikin?
Mînakên cîhanê nîşan didin ku ev tişt mumkin e, lewra berîya ku em mezin bibin, em jî zarok bûn. Her çiqas gelek kes zaroktîya xwe ji bîr bike jî, ev hafiza li cem hin kesan saxlem dimîne. Meriv gava lê dinihêre, dibîne ku gelek kesan karîbûye xîtabî zarokan bikin. Mîsalên vê pirr in. Îcar em ji ku derê dizanin ku ew xîtabî zarokan dikin? Ji ber ku zarok zewqê ji xwendina wan digirin. Nîkolayê Piçûk ne tenê li Fransayê her wisa li gelek welatan di nav zarokan da bestseller e. Kitêbên Erich Kaestnerê ji Almanyayê li Tirkîyeyê jî bi sedhezaran belav bûne. Ev tişt tenê bi teşwîqê nabe.
Pirs: Te heta niha ji zimanê almanî gelek helbest û berhem wergerandine. Her wiha te vê dawîyê ji nivîskara alman, Liane Schneider rêzeberhemên li ser Conni bi navê Dilşa wergerandin kurmancî. Ev set ji 6 pirtûkan pêk tê. Tu dikarî piçekî behsa pêvajoya wergera van berheman bikî? Mebesta te ji wergerandina van berheman çi bû? Çima ev berhem lê ne hinekên din?
Ez gelek li ber dikevim ku em wek milet nikarin zimanê xwe bidin nifşên piştî xwe. Wek zimannasek, pedagogek, neteweperwerek, bavek ez hertim vê êşê hîs dikim. Loma jî zarok tim di bîra min da ne. Min xwest ez ji bo yê herî piçûk kitêban derxînim, ji ber ku li gorî lêkolînên zimannasan bingeha ziman hetanî 3 salî tê danîn û dibêjin piştî umrê 7 salî zarok ziman ne bi awayekî sirûştî/tabiî lê wek mezinan fêr dibin. Yanî, hetanî umrê 7 salî mûhîm e. Asîmîlasyona mezin jî di salên pêşdibistanê da diqewimin.
Îcar li Almanyayê gelek kitêbên serketî hene. Lê bi qasî zanîna min ya herî zêde belavbûyî Connî ye. Digel ku weşanxaneya wan yeke mezin e û min digot ew ê silava me negiirin, canika weşanxaneyê bi dilşadî fikra min qebûl kir. Û wisa min dest bi wergerê kir.
Pirs: Wekî tê zanîn zarokên kurd hê jî bi zimanê xwe perwerdeyeke fermî wernagirin. Di rewşeke wihakîna da tu wêjeya zarokan a kurdî-kurmancî çawa dinirxînî? Ev berhemên ku tu û wergêrên din ji zimanên din bo kurmancî werdigerînin xîtabî kîjan zarokan dikin? Ji ber ku zarokên kurd perwerdeyeke fermî wernagirin niha ev berhem ji bilî xebatên arşîvê, xizmeteke çawa dikin, bi kêrî çi tên, çima giring in?
Tişta ku min herî zêde diêşîne, xebata ji bo arşîvê ye. Ev nîşana bêhêvîbûnê ye. Têkçûn e. Armanca min îro ye, ji ber ku îhtimalen sibê ji bo asîmîlasyonê dereng be. Loma jî ez di tevahîya karên xwe da dixwazim xwe bigihînim kesên ku hedefa min in. Eger berhem baş bin û umrê wan dirêj be, wekî Nurcî dibêjin, nûr e’la nûr e.
Dilşa xîtabî 3-6 salîyan dike. Zarok di vî umrî da nikarin bixwînin. Loma jî ev kitêb xîtabî dêûbavan dikin. Divê dêûbav, xwîşkûbira vê mes’ulîyetê bînin cî û ji zarokên piçûk ra van çîrokan bixwînin.
Pirs: Gava tu li berhemên wêjeya zarokan ya kurmancî dinihêrî û xasma berhemên hatine wergerandin dixwînî tu çawa dinirxînî? Niha di nav edebîyatê da, nemaze ji bo wêjeya zarokan jî, meseleya wergera ji wergerê nîqaşeke germ e. Gava ku wergerek ne ji berhema orjînal (mînak zimanê orjînal fransî ye) lê ji zimanê tirkî (erebî, farisî) berhemê werdigerîne kurmancî divê ev çawa were nirxandin, nemaze ji bo wêjeya zarokan?
Hin berhemên kurmancî hene gelek qels in. Divê tevna çîrokê, zimanê wê, wêneyên wê, mîzanpaja wê – tev li gorî prensîbên pedagojî, psîkolojî û zimannasîyê bi rêk û pêk bin. Min berî demekê ta ji Dîyarbekirê setek kirrî, lê niha nizanim çi pê bikim. Ne tê xwendin, ne jî qêmîş dikim biavêjim. Welhasil ev karekî çetrefîl û zehmet e.
Mesela wergera wergerê bi qasî ez dizanim, zêdetir ji bo metnên mezinan tê munaqeşekirin, lê ez bim divê meriv xwe jê dûr bike. Carna meriv mecbûr dimîne, mesela metnên ji Yunanîya kevn yan jî Latinî, ji ber kesên van zimanan bizanibin tune ne/kêm in. Lê ji bo zimanên din divê meriv dev jê berde; şêweyeke ne rast e.
Pirs: Gava min wergerên Dilşayê xwend, tişta di destpêkê da bala min kişand zimanê wergêr bû, ango zimanê te bû. Bi qasî ku ez te li ser mecrayên din û ji berhemên te yên din jî nas dikim fikr û ramanên te yên li ser ziman teyisîye ser zimanê te jî. Mesela tu hin peyvên ku êdî di nav milet da hêdî hêdî rûniştîye çêkirî an jî aydê “kurmancîya postmodern” dinirxînî (wekî; bêje, xweza, derfet, wate, mînak, kujer) û li şûna wan hin peyvên din pêşnîyaz dikî (wekî: kelîme, tebîet, îmkan, mene, mîsal, qatil). Di wergerên Dilşayê da jî mesela te li şûna “pol” peyva “sinif”, şûna “hejmar” peyva “reqem” û ji bilî carekê li şûna “giring” peyva “muhîm”, li şûna “ezmûn” peyva “îmtîhan” hatîye bikaranîn. Her wiha di pirtûka Dilşa Diçe Bexçeyê Heywananan da jî li derekê lêkera “dihelêfin” û “kudandin” hatîye bikaranîn. Li gorî te zimanê ku tu di wergerê xwe da bi kar tînî çiqas nêzî rastîya zarokan e? Her wiha armanceke werger jî ne ew e belkî zimanê zikmakî fêrî zarokan bike. Di van demên dawî da peyvên wekî “pol”, “hejmar”, “ezmûn”, “ajel” hêdî hêdî rûdinên û nivîskar an jî wergêr dixwazin şûna peyvên erebî, tirkî û farsî berê xwe bidin peyvên kurdî. Lê di wergerên te da meyla te bêhtir li ser bikaranîna wan peyvan e (xasma erebî) ku di nav civakê da jixwe ji zû ve rûniştine. Gelo li gorî te divê wergêrên kurd di ber da xebateke zimanî jî ji bo zarokan bikin û resenîyekê derxin holê yan çi hebe wê bi kar bînin?
Ev mijar, mijareke tevlihev e. Eleqeya wê bi sîyaseta ziman ra heye, bi sosyolojîya milet ra, bi pedagojîyê ra heye… Loma jî ez nizanim ji ku derê dest pê bikim.
Niha hin kesan bi berhemên xwe standartek ava kirine. Mesela standarda almanî bi saya wergera Încîlê ya Martin Luther çêbûye. Lê Luther hêza dêra ortodoks nedaba pişt xwe, ew ê tenê wek wergerekî bimaya. Yanî patronajek li pişt wî hebû.
Îcar di vê rewşa kambax a bêpatronaj da em çend hezar kes dixwazin bi saya metnên nivîskî standartekê ava bikin, lê pirranîya miletê me ji vê standartê dûr e û haya wê jê tune ye. Ji ber vê, ev hewl di şûna avakirina pirekê da sinorekê di nav milet da dide çêkirin. Yanê perçebûna me zêde dibe. Ev yek.
Ya din, komunîkasyon/têkilî ji bo xwe îfadekirin û hevdufehmkirinê ye. Yanî, her cumle xwedîyê armancekê ye. Îcar gava te bi hilbijartina bêje û sentaksê rê li ber hevdûfehmkirinê girt, îdî armanca wê namîne. Yanê mesaja te bê armanc e. Ji bo ku ez bêm fehmkirin, ez dixwazim bi zimanê muxatabê xwe qise bikim. Yanê, gava min bi yekî kurmanc ra qise kir, ez çima di şûna ode da bibêjim jûr?
Îcar ev mijar ji bo zarokan zehmettir e. Ji ber ku perwerdeya kurdî tune ye, zimanê zarokan ê kurmancî tenê yê malê ye. Yanî tu rabî, bibêjî “Kurê min, jûra xwe bimale!“, ew ê zarokekî bakûrî/rojavayî çi fehm bike? Ji ber vê jî ez naxwazim ji zimanê gel dûr bim.
Wek noteke dawîn: Ziman sentaks e, ne bêje/kelîme. Di sentaksê da qaîdeyên ziman xwe nîşan didin û sentaks bêjeyên bîyanî jî asîmîle dike. Loma jî meseleya bêjeyan bi min talî ye.
Abdulah Încekan kî ye?
Dr. Abdullah Încekan germanîst, tirknas û nivîskarê çend pirtûkan e. Încekan di sala 1977an de hat dinê. Wî dibistana ewil li gundê xwe xwend û dû ra bi malbata xwe ra koçê Almanyayê kir. Li wir wî li dû dibistana navîn û lîseyê li zanîngehê beşên Germanîstîk û Tirknasiyê xwend. Di teza mastera bilind da wî hin xalên di zimanên kurdî û almanî da da berhev û ev xebat jî li eynî zanîngehê hat weşandin.
Wî beşên Almanî wek Zimanê Dudiyan û Pedagojiya Înterkulturel piştî her du beşên ewil xwendin û di sala 2003yan da qedand. Ew niha li lîseyekê wek mamosteyê ziman û wêjeya almanî dixebite. Abdullah Încekan di sala 2018yan da doktoraya xwe ya li zanîngeha Bambergê li Almanyayê di beşa General Linguistic da qedand û pileya Dr.tîyê wergirt.
Her wiha blogeke Abdullah İncekan jî heye û ew di bloğa xwe da werger û nivîsên xwe parve dike. (http://abdullahincekan.blogspot.com/)
Berhemên wî:
Verbvalenz im Kurdischen und Deutschen
Ez Kurdî Hîn Dibim – Pratik Kürtçe Dersleri.
Kurdisch kompakt
“Eine Hand voller Sterne” im Unterricht
Şivan Perwer – Efsaneya Zindî
Ez Kurdî Hîn Dibim – Gecisli Fiiller ve Ergativ
Compact Kurdish-Kurmanji
Ji Şairekî Ciwan re Name werger ji Rainer Maria Rilke
Derîyê Dil
Seta Dilşayê
Ji Hewşa Xelkê
Anîme: Çi, çima, çawa?
Di demeke nêz da em ê dest bi nivîsên li ser Anîmeyan bikin. Anîmeyên ku em dê li ser binivîsin ev in:
Death Note,
Demon Slayer,
Tales From Earthsea,
Attack on Titan,
Ergo Proxy,
Psycho-Pass,
Rurouni Kenshin,
Castlevania,
Steins:Gate,
Spirited Away,
The Girl Who Leapt Through Time,
Moriarty The Patriot,
Akira,
Princess Mononoke,
Nausicaä: Valley of the Wind
Ghost in the Shell,
The Tale of the Princess Kaguya,
Grave of the Fireflies,
Altered Carbon: Resleeved,
Love, Death & Robots
Arcane,
Blood of Zeus,
û yên mayîn…