Bahadîn
Alegorî peyveke asasyewnanî ye ku ji ser zimanê frensî belavê cîhanê bûye û wateya wê ya ferhengî wekî; bi rêya hêma û sembolan derbirrana fikir, reftar, tevger, hest, çemk û tişteyan hatiye pênasekirin. Alegoriya edebî jî bi piranî wekî cureyeke vegêranê ye ku tê da kesayet, kirde, çemk û rûdan gelek caran ne bi awayekî asayî û servekirî ye, belkî tê da kesayet, çemk û gelek rûdanên duyemîn yên vegêranê bi awayek veşartî tên şirovekirin. Ber hindê alegoriya edebî xwedî du astên cihê ye; asta rûxsarî û asta navxweyî.
Maureen Qulligan di berhema xwe ya bi navê Zimanê Alegoriyê (The Language of Allegorry) da bi berfirehî li ser têgeha alegoriyê radiweste û hewl dide vê têgehê li ser binyadekê bide bicihkirin. Qulligan di serî da, ferqa di navbera “şiroveya alegorîk” û “wêjeya alegorîk” da destnîşan dike. Li gor wî, dema meriv metnekê di çarçoveyeke alegorîk da hildide dest, ango meriv şiroveyeke alegorîk lê dike, meriv diyar dike ku ew metin hem ji hêla rûxsarî ve hem jî ji hêla navxweyî ve xwedî tebeqeyên wateyan e û ev wate jî bi awayek stûnî xwe li gor sazkirineke hiyerarşîk rêz dikin. Dema meriv tiştekî wiha dike, ewçax wateya rûxsarî tê bênirxkirin û meriv wê wateya rûxsarî tîne asta hûrgiliyeke ku dê meriv bibe ser wê wateya esasî, ya di binyadê da veşartî. Di vir da êdî metin ne wekî diyardeyeke ku wateyê eşkere dike, lê wekî diyardeya wateyê vedişêre û vedidize derdikeve holê. Bê guman, di vir da mesafe dikeve navbera wateyan û xwendevanê ku dixwaze metnê veroje û wateyê bidest bixe dê ji xwendina metnê zewq wernegire.
Di pexşanê da û nexasim di romanê da alegorî bêhtir tê emilandin. Sedemên vê bi dîrokçeya çeşna romanê ve girêdayî ne. Heke ku em Don Qouîjot wekî romana ewil bigirin dest û bikêlimin, ew çax em ê bi rihetî bikaribin bibêjin ji Don Qouîjot vir ve alegoriyê xwe li ser çeşna romanê ‘edilandiye. Kêş û hewaya şehyanî (karnevalesk) ya di romanê da, alegoriya edebî derxistiye pêş û kiriye ku alegoriya edebî li gorî serdem û li gorî cîhanan (ku Jameson cîhanê bi sê beşan dabeş kiribû: cîhana yekem a kapîtalîst, cîhana duyem a sosyalîst û cîhana sêyem a kolonozîkerî) bi hin taybetiyên ciyawaz xwe biperisîne.
Dema meriv alegoriyê wekî cureyeke edebî bibîne û li pey destnîşankirina ferqên di navbera berhema alegorîk û yên mayîn bikeve, ew çax meriv dê bibîne ku wateyên di metnên alegorîk da hene, wekî tebeqe nehatine rêzkirin. Berovajî vê bi rêya peyv û risteyên di van metnan da hatine hilbijartin wate bi awayekî berwarî xwe dide sazkirin û ji ber ku di navbera van wateyan da jî mesafeyeke hiyerarşîk tune ye, xwendevan bi awayekî hemdemî ji metnê têdigihêje. Êdî xwendevan ji bo bidestxistina wateya navxweyî, zewqa ku ji xwendina xwe werdigire, nake qurban. Ji lewra di van metnan da wate xwe di kûrahiyan da venaşêre, di peyvên metnê bi xwe da berceste ye. Lê belê, divê xwendevan li vir, li bikaranîna wî zimanî baldar be, yê ku wateyên pirhejmarî lê bar bûye. Sedem jî ev e; di cureya alegorîk da hesasiyeta xwendevan a bo ziman wekî egera herî kartêker derdikeve pêş. Nexwe, meriv dikare bibêje, xala ku cureya alegorîk ji cureyên mayîn ciyawaz dike, ziman û karanîna ziman bi xwe ye. Bê guman ciwankarî, zimanşolî û xeberçiviyên di van berheman da jî têra xwe vê fikrê piştrast dikin.
Ji ber ku alegorî bi rastxwendina xwendevan a metnê ve girêdayî ye, di vê cureyê da xwendevan di navendê da ye, ango ev cureyeke xwendevan-navendî ye. Ji ber wê Qulligan wekî mirovên ji rêzê li xwendevanên van metnan nanihêre, li gorî wî ew xwendevan, wekî kirdeyeka/î ku ziman afirandibe û wekî kirdeyeka/î ku ji hêla ziman ve hatiye afirandin derdikeve holê.
Bê guman, di dabaşa alegorî û alegoriya netewî da kesên herî bi nav û deng Friedric Jameson û Aiaz Ahmad in. Nîqaşa navbera wan di salên 80yî da dest pê kiriye, lê hê jî têra xwe xwedî arîşe ye ev nîqaş. Nîqaşê, bi nivîsa Jameson (Di Heyama Sermiyana Pirrnetew da Edebiyata Cîhana Sêyem) a di hejmara şazdehan a kovara Social Text da weşiyabû dest pê kiribû û di hejmara pey ra jî bi nivîsa Aiaz Ahmad (Retorîka Êndinî ya Jameson û “Alegoriya Netewî”) dom kiribû.
Jameson di nivîsa xwe ya navbihurî da sînorên edebiyata cîhana sêyem xêz dikir û digot:
…hemû metnên Cîhana Sêyem bi awayekî bivê nevê alegorîk in, bi ser da jî bi awayekî xweser alegorîk in; divê ev, wekî alegoriyên ku ez ê wan bi navê alegoriyên netewî binavînim bên xwendin. (r:372)
Lêbelê piştî ku Jamesonî vê angaştê dadihêne ferqa di navbera metnên Cîhana Sêyem û metnên aydî Cîhana Yekem jî wiha destnîşan dike:
yek ji hêmanên diyarker ê çanda romanên rasteqîn û modernîst yê Rojava jî ferq û derza radîkal a di navbeyna ya arizî û ya cimawerî, ya poetîk û polîtîk, ya di navbeyna qada ku em wekî qada zayendîtî û binhişiyê digirin dest û qada çîn, aborî û cîhana giştî ya desthilata siyasî a sekûler da ye. (r:372)
Belê, bi awayek oryantalîst, ji layê Jamesonî ve kêm-zêde çarçoveya edebiyata Cîhana Sêyem tê xêzkirin. Lê belê, jixwe Jameson ji talûke û seqetiya vê angaşta xwe ya derbarê cîhana sêyem hayedar e. Ji lewra ew çeşiddarî û curbicuriya geşedanên dîrokî yên vê cîhanê, yên xweserî xwe jî dizane. Li gor vê çarçoveyê, metnên takekesî yên bi dînamîkên lîbîdînal jî hatine pêçan wekî metnên alegoriya netewî tên dîtin. Ji ber wê ye ku li ber çavên Jameson, çarenûsa karakteran her tim nola alegoriya çand û rewşa civaka wî an jî wê ye. Jihalçûnên karakteran jihalçûnên civakî ne, ango deriyê tengezarî û janên takekesî li cima’etê vedibe.
Mirov li gor helwesta Jameson dikare bibêje ku di wêjeya Cîhana Sêyem da, di navbera hêmanên lîbîdînal û hêmanên polîtîk da pêwendî û hevahengiyek heye. Ji ber vê hegerê, “pêwîst e meriv psîkolojî an jî bi awayek xwesertir veberhênana lîbîdînal di çarçoveyeke siyasî û civakî da bixwîne”.
Di vê nivîsara xwe da, xala ku herî zêde Jameson li ser disekine û serê xwe pê ra diêşîne, destnîşankirina jevqetîna qada takekesî û qada gelemperî ye. Freud bi dahûrandinên xwe yên psîkoanalîtîk qada takekesî temsîl dike û Marxî jî bi nirxandinên xwe yên li ser pergala aborî û dahênana çîna kapîtal û proleter temsîla qada gelemperî dike.
Rexneya yekem a Ahmad ku li Jameson dike li ser binavkirinên Jamesonî ye. Lewra li gorî Jameson Cîhana Yekem û Duyem bi kapîtalîstbûyîn û sosyalîstbûyîna xwe derdikevin holê, lê Cîhana Sêyem bi rêya serboriyên xwe yên digel mêtinkarî û emperyalîzmê derdikeve biwarê rexneyê. Ahmad diyar dike ku welatên Cîhana Sêyem jî bi kapîtalîzmê ra di nav pêwendiyên xweser da ne û di bin banê vê pergalê da awayên dîtir yên girseyan heye û divê asta beşdarbûna burjuwaziya milî ya bo pergala kapîtal, guherendeyên wek têkoşana çînan a nav neteweyê bi xwe jî neyê paştguhkirin.(berhema Ahmad bnr, r:117)
Mebest an jî daxwaza Jameson sazkirina teoriyekê ye, ya di derbarê estetîka bîrî ya edebiyata Cîhana Sêyem da. Ahmad jî di vir da berê rexneyên xwe li Jameson dike û li ser gengaziya teoriya estetîka bîrî ya edebiyata Cîhana Sêyem hûr dibe û diyar dike ku ew estetîka bîrî bi rêya çeşiddariya navxweyî ya Cîhana Yekem û cihêrengiyên di navbera Cîhana Yekem û Cîhana Sêyem da pêk tê. Lê Jameson bi dijberiya Cîhana Yekem û Cîhana Sêyem derdikeve qadê û vê dijayetiyê dike dabaşa xeberdanê. Wek ku Ahmad jî derdibirre; Jameson ji bo nîqaşkirina metnên kanonîk ên Cîhana Yekem pêdivî bi teoriya estetîka bîrî tîne, lê ev berhemên kanonîk dê çarçoveya teoriya estetîka bîrî tengtir bikin û edebiyateke bi vî erkî radibe dê bi terzek Weberyen bibe sedema hilberandina tîpên îdeal ku li şûna netnên Cîhana Sêyem hatine îqamekirin. Ev jî dibe sedem ku akademîsyenên oryantalîst bi bergehên xwe, kevneşopiyeke “bala” ya metinxwendinê ava bikin.
Lê kesên wekî Anîa Loomba, kêşeyên Jameson û Ahmad wekî kêşeyên ku dê bikaribin li beramberî hev rabin, nabînin. Lewra li gorî Loomba berhemên cîhana sêyem jî piştî demekî rexne li îdîayên wekî yekgirtin û vegirtinê yên netewe-dewletê dikin.
Digel her tiştî “li hêlekê, romanên Cîhana Yekem ku çawaniya wan a esasî ji romanên rasteqînî vir ve li ser jevqetandina yê takekes û gelemperî ye, ya poetîk û polîtîk e û li hêla din jî metnên Cîhana Sêyem, yên ku bivê nevê diniçînin xala netewî-polîtîk û her Freudê tê da ku bi awayek jêneger veguheriye Marxekî kirasguherandî, hene.”
Belê, ne cihê nîqaşê ye ku edebiyata kurdî wek edebiyateke dij û postkolonyal derketiye ser dikê edebiyata cîhanê û hê jî li ser dijkolonyaliya edebiyata kurdî tê nivîsandin. Ber hindê hebûna alegoriya netewî di nav vegêranên bi kurdî da ne cihê şaşwaziyê ye. Divê metelmayîn û nirxandinên me bêtir li ser bikaranîna cureya alegorîk a di edebiyata kurdî da be. Bila gotina dawî pirsek be: Gelo bi we jî berhemên edebî yên kurdî û nexasim jî romanên kurdî, ji ber ku temsîliyeta Cîhaneke Sêyem dikin, bi awayekî bivê-nevê alegorîk in an na?
Jêderk
1- AHMAD, Aiaz, Retorîka Êndinî ya Jameson û “Alegorîya Netewî” r: 112-141, di nav Teoride Sınıf, Ulus, Edebiyat, Alan Yayıncılık, r:117-118, 1995, Istanbul
2- ATİK, Egem, Olsa Olsa Dünyanın Bir Görünümü: Bilge Karasu’nun Gece Romanında Alegori, Sancı Dergisi, hj:14 r:34-38, 2017
3- EAGLETON, Terry, Edebiyat Kuramina Giriş, 107-108
4- JAMESON, Fredric, Modernizm İdeolojisi, Metis, r:372, 2005, İstanbul
5- https://dergipark.org.tr/tr/pub/iulitera/issue/1241/14561
*Şener Özmen, Optical Propoganda , 2012, fotograf û bicîkirin, 47×39 in. (119.38×99.06 cm)
Bir yanıt bırakın