Bahadîn Akhan: Bila tenê bêdengî bêdeng bimîne

Nisan 7, 2023baha din akhan

Tebax 13, 2022

Hevpeyvîn: Bîlalê Xerzî

Weke tê zanîn ji aliyê Weşanên Sor û malbata şairê gewre ve, ev sala nehan bû ku li ser navê şairê gewre, li ser navê Arjen Arî pêşbirka helbestan hat lidarxistin. Di pêşbirka îsalîn de Bahadîn Akhan bi dosyeya xwe ya bi navê “An jî gilî gotinên li ser hatinê” hêjayî xelatê hat dîtin. Dosye dê ji aliyê weşanxaneyê ve di demeke nêz de were çapkirin. Ev hevpeyvîn dike ku Bahadîn Akhan berî dosyeya xwe derkeve pêşberî xwîneran.

Navê te li ser zimanan e. Dengê te jî li ser zemanan be. Gilî û gotinên te yên ewil?

Seva vê xeberxweşiya te û kubariya te spas dikim. Hêvî dikim navê me tevan bi awayekî qenc li ser zimanan û ser zemanan be. Te dî berê berê da gotin hebû, yên min ne yên ewil bin jî dixwazim çend kelaman daynim ser qûça gotinên heyî. Min digel her tiştî hij vê dinê kir. Jiyanê îro ez gihandim ser rêyeke ku min pirr dixwest ez tê da bimeşim. Min tim hewl da ez xwe perwerde bikim, hîn bibim û hînbûna xwe parve bikim. Keda gelek kesan ser min heye, ez yek bi yek spasiya tevan dikim. Lê dixwazim vê bêjim: Ku hûn hij hinekan dikin rabin bêjin, taloq nekin. Ku hûn westiyan rûnên vehesin, tengezar nebin. Ku hûn tirsiyan rabin mikur bên, elenewêrek nebin. Meriv hij dike, diweste û ditirse, em ev in.

Ji te hezdikim, westa min li pişta min e, ji Gurê Manco û Mêrê Şevê ditirsim. Ev e?

Dilî bi dil, hezkirina me. Te ji min çaktir da ser hev meseleyê.

Peyvek, rengek, bajarek, heywanek, nebatek û navekî li ber dilê te şêrîn be bêje ji me re. Bila xêra miriyên te be!?

Peyv: xudreste

Reng: hêşîn

Bajar: Machu Pichu

Heywan: qelareşk/qar

Nebat: ûzelik/espender

Nav: Leyl

Taybetmendiyeke te ya em pê şaş bibin?

Taybetmendiyeke min a wisa ku tu pê şaş û metel bimînî tune ye. Lê ez dibêm qey di hundirê min da du kes dijîn. Jin û mêrek. Aha li vir ji bo şaş bimînî jî divê tu pêşî ji min bawer bikî.

Gumana min ji te nîne. Tu bêjî Xwedê nîne, ez ê ji îmana xwe bikevime şikê. Wek şa’irekî li ser jiyaneke hetahetayî çi difikirî?

Dema difikirim ditirsim. Ji ber ku kesî tecrûbe nekiriye ev daxwaz tim di dilê meriv da hebûye û rabûne li dû jî geriyane. Lê zehmet e û ez dibêm qey sedemeke wê heye ku jiyaneke hetahetayî para me neketiye. Yanî ez naxwazim heta hetayî li cinetê û cihnemê jî –ku hebin – bimînim. Bêhna min ê teng bibe. Bêdawîbûn tiştekî wisa ye û saw bi ser meriv dixe. Û bi min mirin ji bo şairan çêtir e. Divê her şair bimire.

(- Serçavan, lê şertekî min heye.

– Çi ye?

– Divê romannûs û çîroknûs jî bimirin. Em dikenin.)

Baş e, her tiştê çû, tu didî dû?

Belê didim dû, lewra meraq dikim ka gelo ew tên ku? Ez didim dû kes an jî meseleyeke ku çûye an jî qediyaye. Lewra meraq dikim ka ew kes an jî ew mesele dê bê û di ku dera jiyana min da cardin derkeve. Ez li ser tiştên çûyî pir diqilqilim û merivekî qirqiço me. Xwe xwe dibêjim: Ka gelo wiha nebûya, wiha bûbûya dê çawa bûya? Xwe ra çîrokan saz dikim û ez vê yekê pir hez dikim. Li gorî min ev hest ne tenê ji bo tiştên çûyî ye, her wiha ji bo tiştên ku dê bên jî wisa ye. Meraq dikim ka dê bi kîjan awayî bên û biqewimin.

Tu ji bo kîjan demê yî?

Nizanim ji bo kîjan demê me lê wisa qenc pê dizanim ku “ez” ji “dem”ê me. Lê heke bersivekê bidim vê pirsê: Min dixwest ez di serdemeke wisa da bijîm ku meriv derketine fezayê û ez jî bikaribim herim fezayê. Ji jorê ve li vê dinyaligê temaşe bikim.

“Ya girîng rê ye”

Hêvî dikim Kurdê ewil biçe fezayê ne tu bî. Tûrikê te bi çi ‘mişt e’?

Jixwe ez naxwazim bibim yê ewil. Lewra ewilbûn li cem me kurdan rewşeke kompleks e, her kes dixwaze bibe yê ewil –dikene-. Sedî nehwêd tûrikê min bi bêriyê dagirtî ye niha. Ez pirr bêrî dikim. Sedî dehê din ê tûrikê min jî; bi lehengan, bi bûyer û qewimandinan, bi çîrok û destanan dagirtî ye û dixwazim wan bi lêv bikim, bi deng bikim wisa.

Tu çûyîn û hatinê jî gelekî bi deng dikî. Çûyîn peyveke dirêj e, yan hatin?

Ez pirr serê xwe bi her du peyvan diêşînim. Çûyîn çi ye? Hatin çi ye? Bi min meriv ji derekê diçe seva bê derekê. Ji ber wê jî ev her du peyv bêyî hev nabin. Çawa her du rûyên pelekê bin. Ber wê, heke çûyîn dirêj be hatin jî dirêj e. Lê bona min ya girîng rê ye. Çûyîn destpêka wê ye, hatin dawiya wê, ya girîng rê û rêwîbûn e.

Te behsa “bêrîkirinê” dikir. Ev e çi hesret e di xenoqa bedewiya helbestên te da?

Hesreta “rabirdûya bêyî min”, “nihaya bêyî min” û “siberoja bêyî min” e. Ez pirr bêriya duhê dikim, pirr bêriya niha dikim û ez pirr bêriya sibehê dikim. Bêriya bêdengiya duh, îro û sibehê dikim. Ez berhemeke zemanî me. Bûyerên duhê hatine serê min, biryarên min ên îro û xeyalên min ên sibehê… wan ez çêkirime, mezin kirime. Û ez merivekî aşiq im, merivên aşiq ji hesretê diwelidin.

Erê lo ez im, tu yî, Şêxmûs Kurt e, rehmetiyê Mele Ehmedê Nalbend e. Em in aşiqên ji gundekî. Şîretên te çi ne ji bo bêdengiyê û derengmayînê?

Baş e ez hevrêyê aşiqê mînanî we me –dikene-. Ne şîret lê dixwazim tiştekî bêjim. Bila tenê bêdengî bêdeng bimîne. Wekî din mirov, heywan, xweza û feza bêdeng nemînin. Ez ji deng hez dikim. Deng nîşaneyeke pîroz a hebûnê ye. Dengê her tiştî heye. Dengê bêdengiyê jî. Bêdengiya meriv tiştekî namahrem e, divê tu kes destdirêjiya bêdengiya merivên din neke. Ev wekî sûc e li ba min. Heçî derengmayîn e, ew jî kula dilê min e. Lê ne ku ez li dinê dereng mame, ez li hijêkirinê dereng mame. Axir derengmayîn jî ne tu qeder e ji bo tu kesî.

Şa’ir kîjan cara kesekî dinê ye?

Şair gelek caran kesekî dî ye bi min, lê axir ew jî însan e. Ez gelek caran bi çavine normal li şairan nanihêrim. Bi ya min ew hem ji vê dinê ne hem ji dinyayeke din. An jî wiha bêjim: Qene be ew dikarin hem ji vê dinê bin hem jî ji dinyayeke din. Hişê wan, ferhenga wan pirr bala min dikişîne. Ez wan pîroz nabînim ha, romannûs jî bo min wisa ye, lê bi min ew dişên ji xwe zêdetir kesinan di xwe da bihewînin, bêyî hestên xwe ji bîr bikin. Ew ne kesek tenê ye, tu caran.

Tu, Mihemed Resûlê kalikê Kawa Nemir, Dost Çiyayî, Fêrîkê Ûsiv, Kamîran Alî, Mîr Celadet, Qazî Mihemed û gopalê mezî yê jibirbûyî çi yên hev in?

Ez dibêm qey em hemû zarokên heman malê ne û demekê em hemû, li ser doşekên hêrî, di paşika hev da razane. Ji wan hez dikim, li ber dilê min şirîn in. Wan gelek tişt fêrî min kirin, wan ez ji derekê hildam û anîm danîm hinda vê terazinê. Ez cûcikek bûm û wan bi serhatiyên xwe, bi deng û rengên xwe yên xweserî xwe ez bi firê xistim. Mesela ez dibêm qey Dost niviştek e û ez bi xwe ra digerînim, ew min, ez wî xweyî dikim. Û gopal jî seva min qidûm e, naxwazim qidûmê xwe bîr bikim.

“Folklor helbestê bi reh û rîşe dike”

Di helbestên te da serhildêriya jinan di bin siya mexdûriyetiya wan de maye. Tiliya te neketibe qula mozan?

Ez berovajî te difikirim, min behsa serhildaneke pirr cuda a jinê kiriye bi ya min. Li gorî min li derekê heke zêde behsa serhildêriya jinan a di şer û pevçûnan da bê kirin, hingê mexdûriyeta wan tê nixamtin. Ez naxwazim çeka jinê birîna li piştê veşêre. Min xwest ez bala xwe bidim ser birînê, ne keleşkoya li dêst tenê. Li vir, tu serhildanê û mexdûriyetê çawa dinirxînî ew girîng e. Ez behsa pişteke şkestî ya tu carî nearxayîn dikim, ev nayê wê wateyê ku ez bi wê piştê qayîl im. Ez di heman demê da behsa sersebebên birînê jî dikim û dixwazim dîrokekê berovajî bikim. Gelo, dibêjim: Hewa ne ji pişta Adem, lê Adem ji pişta Hewa bihata afirandin dê çi bibûya? Tu bi çavên mêrekî bixwînî tu yê mexdûriyeta jinê ya li beramberî xwe bibînî, lê tu gazî jina nav xwe bikî û bi çavên wê bixwînî tu yê bibînî ku ez gilî û gazindên wê tînim ziman.

Yanî te tiliya xwe ji qula mozan derxist û serê min xiste wir. -Em dikenin- Hêmayên folklorîk di helbestên te de zêde ne? Ev e ne xetere ye? Ferqa helbest, folklor û dengbêjiyê çi ye?

Belê zede ne, lê hêmayên wisa ne ku ketine milê hêmayên modern jî. Folklor ji bo şi’rê xeter e. Lê gelo ji bo kîjan şi’rê xeter e? Li gorî min folklora ku di şi’ra kurmancî da tê bikaranîn ne mîna folklora neteweyên din e ku di helbesta wan da tê bikaranîn. Ango dibe ku di serdema modern da gelek şairan xwe ji hêmayên folklorîk dûr xistibin û tenê xwe li hêmayên postmodern radikişînin. Lê li ba me kurdan folklor û liqelemdana wê bi xwe tiştekî modern e. Tirkek ji foklorê aciz e û dibêje helbestê kevn dike, lê folklora di helbestên kurdî da helbestê kevin nake, bi reh û rîşe dike. Bifikire ez ji Serhedê me, tu ji Xerzanê yî, haya te çiqas ji folklora min heye û haya min çiqas ji folklora te heye? Ser meselê gotineke pêşiyan, îdiyomek li ba me heye lê li ba we tune ye, gava tu vê di helbesta min da cara ewil bibînî tu dikarî bibêjî ku folklor helbesta te kevin dike, an jî helbesta te di talûkeyê da ye? Bi min na. Heke min ji bo çend heb xwendevanên Serhedî tenê binivîsanda û wan jî her roj gotinên helbestên min ji dê û bavên xwe bibihîstana dê bikaribûna bigotana ku evê hanê çûye çend gilî gotinan daye ber hev û hew. Lê ez ji bo kurdî dinivîsim û dixwazim helbesta min alîkî ve bibe arşîva zimanê min ê şexsî û zimanê min ê civakî jî. Lê rast e folklor teleyeke nixamtî ye li pêşiya helbestê, gerek e meriv bikaribe kirasên nû jê ra bidirû û wisa li xwe bike.

Her wiha wekî min got ez bêriya duhê dikim, ji ber wê jî ez naxwazim bi tehrekî anakronîk, bi zimanê îro behsa duhê bikim. Aha ev talûke ye, ez hingê ruhê duhê nikarim zeft bikim. Her peyv û îdiyomek ruhê wê heye ku te di rastiyê da digihîne zemanan.

Ha ferqa folklor, dengbêjî û helbestê jî nîne. Zêmara jinekê jî helbest e, mersiyeya Mele Zahirê Tendûrekî jî helbest e û Şerê Li Horîşanê ya Şakiro jî helbest e. Ferq ew e ku durf û teşeyê peyvan, risteyan û kirpandinan cihê ye. Meriv neşê wisa ji hev birr birrî bike û bêje tu eleqeya wan tune ye. Û bi min dengbêjî formeke helbestê ya xweserî zimanê kurdî ye.

Helbestên serê wan ji ser siccadê ranabin û helbestên terkeselat li bin guhê hev ketine; lê her bandoreke dînî heye li ser helbestên te. Kî ye Rebbê te?

Çima qey Rebê te û Rebê min ci hev cihê ne? –dikene- Rast e helbestên ku di dabaşa wan da dîn û ayîn hene jî di dîwanê da cih digirin û helbestên ku Quran xenîmê wan bûne jî. Lê ew ne ez tenê me. Ew her kes in. Ez lawê dewraneke wisa me ku min tê da şahidiya hevaltiya ateîst û bawermendekî kiriye. Ez dengê her duya me jî. Wekî din jî dîn ji bo min ne pirsgirêkek e ku ez belapêjgarî wî bim an jî ne teberikek e ku ez her kêlî bi bîr bînim, ew rastiyek e û ez wê dijîm wekî gelek tiştên din. Û Rebbê min Rebbê her tiştî ye.

Bahayê Şa’ir! Tu li pey kîjan heqîqetê yî?

Te ji min Rebê min pirsî li jor, niha jî heqîqeta min dipirsî. Heyran di qebrê da ev pirs nayên pirsîn –dikene- Heqîqet tiştekî eyan û beyan û wisa li ber çavan nîne. Ji ber wê jî ez nikarim bêjim ev heqîqeta min e. Gelek kes vê ji xwe dipirse, ka gelo heqîqetek tenê heye an gelek heqîqet? An jî heqîqet çi ye? Feylesof an jî şairek tenê van pirsan ji xwe nake. Filankesê cotkar, feqiyek an jî zarokekî ku ji masiyên keran bawer dike jî bi şiklekî, bi zimanekî aydê xwe van pirsan ji xwe dike. Heqîqet aydê girseyeke arîstokrat, entel û hunermend nîne. Ew li her derê, li cem hemû merivan e. Li gorî min heqîqet ew tişt e ku tu daîm lê digerî û nabînî. Û her kes di dema gerê da heqîqeta xwe bi xwe ra digerîne. Ew tişteke windabûyî nîne, bi te ra ye, tu li wê bigerî tu yê xwe bibînî, li xwe bigerî tu yê wê bibînî, lê ev yek hîç temam nabe. Ne xwedîtin, ne jî dîtina heqîqetê. Ber wê ez tim lê digerim.

Janya Êdî Têra Me Nake

Nisan 5, 2023baha din akhan

21 Tebax, Yekşem 2022 Demjimêr: 08:02 Nivarkirin: 31 Tebax Çarşem 2022 Demjimêr: 01:15

Li gorî Bahadîn Akhan, divê her şa’ir her nivîskar her sal xwe nû bike, mîna biharê û zimanekî nû bi kar bîne da ku edebiyatê teze bike.

Bêrîvan Kayi

DUVAR – Bahadîn Akhan ê ku di Pêşbirka Xelata Arjen Arî ya 2022an de xelat girtî der barê xelatê û helbesta kurdî de axivî û got: “Li gorî min nifşekî teze heye û behsa cudabûna êş û hestan dike. Yanî ev nifşekî pirreng, pirrdeng e. Nabêje çi jin çi jî mêr hemû kurd bindest in, bêdewlet in, bêxwedî ne…”

Me vê hefteyê berê xwe da helbestvanekî ciwan. Gelek kesan navê Bahadîn Akhan bi xelata ku ji Pêşbirka Helbesta Arjen Arî girtî, bihîst. Bi dosyaya bi navê ‘An jî gilî û gotinên li ser hatinê’ di pêşbirkê de bû yekem û hêjayî xelatê hat dîtin. Di demeke pir kurt de dê pirtûka wî ji Weşanên Sor derbikeve. Ka em berê xwe bidin bersivên wî.

Çi wextî peşka helbestê li te ket û tu ketî ser rêya wê?

Ji piçûkaniya min ve kêfa min ji helbestê re tê. Rîtma wê û herka wê xweş e. Helbest û beytên min dibihîstin li ser min tesîrekê çêdikir. Di heyama dibistana navîn de, pirtûkek kete ber destê min, behsa Zindana Dîyarbekirê dikir. Ez ketim bin tesîra wê pirtûkê min li ser wê serdemê, wê atmosferê helbesteke bikêş û serwa, bi tirkî, nivîsî. Min xwest ez hestên xwe wisakîna bînim der. Helbet tiştekî pirr amatorane bû. Ji bo helbestê, paşxaneyên bi vî rengî, ez dibêjim li cem gelek kesan heye. Lê min bi awayekî kar û xebateke hunerî, di dema zanîngehê da serê xwe bi helbestê ra êşand. Xasma dema min beşa kurdî qezenc kir û ez bi kurdî ra eleqedar bûm. Lê min helbestên xwe xêncî çend hevalan û derdoreke diyar li tu derî, bi tu kesan ra parve nekiribû.

Ez dixwazim navbirî bidim xeberdana te. Mesela dema min helbestên te xwendin, ger min navê te li ser dosyayê nedîta minê bigota ev helbestên jinekê ne. Qey em zêde jiberkirî dijîn, çima mêrek wek jinekê an jî jinek wek mêrekî nefikire? Di helbestên te da mirov dibîne ku te ev jiberkirinên me vajî kirine.

Ne hemû lê di hinekan da ev yek heye. Ez li ser vê yekê xebitîm bêguman. Ji hêla teorîk ve li ser paşxaneya vî tiştî hinekî xebitîm. Ji 2014an û vir ve li ser teknîkên vegêranê dixebitim. Li ser teoriya romanê, çîrok û helbestê dixebitim. Meseleya dengê vegêr ev e: Gelo em di vegêranekê de (çi roman, çi jî helbest) dengê kê dibihîsîn, dengekî çakîna tê me, dengekî mêrane ye yan jinane ye, yê mezinan an yê biçûkan e? Ji peyvan bigre heta kirpandinan bala min tim li ser vî dengî bû. Lê pirs ev e: Çi ferq di navbera vegêra/ê nivîskarekî mêr û nivîskareke jin da heye? Lewra carna dev ji vegêran berdin nivîskarên mêr lehengên jin jî wekî mêran didin xeberdan, an jî heman tiş cem nivîskarên jin jî wisakîna ye. Min xwest ez bi van tiştan ra serê xwe biêşînim. Lewra di civakê da her kesek dengekî xweser heye. Nivîskarekî mêr çiqas dikare dengê zayendên din baş veguhêze? An jî qet endîşeyeke wî ya bi vî rengî çêdibe yan na?

Êja dîsa meriv dikare di roman û çîrokan da vê yekê pêk jî bîne. Lê gelo di helbestê da dengê tê bihîstin yê kê ye? Helbest cureya edebî ya herî hestyar e belkî. Dema ez ji perspektîfeke wihakîna ve li helbestê dinihêrim ez dibêjim gelo meriv dikare di helbestê da hemû dengan çakîna zeft bike û veguhêze. Yanî gava ez behsa hestên jinekê, an jî hevzayendan dikim ez çiqas dikarim xwe bigihînim frekansa hîs û sewta wan? Ev pirseke girîng e bo min, ji ber wê serê xwe pê ra diêşînim û hewl didim di berhemên xwe da, xwe ji yekdengiyê xelas bikim. Bi ya min tişta edebiyata kurdî qels dike ev yekdengî ye, divê em bikaribin di edebiyatê da pirdengiyê pêk bînin. Ev babet jî sedî sed bi ziman ra û bi xebatê ra eleqedar e.

Dema em bala xwe didin naveroka helbestên te, di peyv û rêzikan da zimanekî esîl, resen û carinan jî herêmkî derdikeve pêşberî me. Li gel asîmîlasyona heyî û rewşa zimanê kurdî ya îro, zimanê helbesta te zimanekî kamil e, te çawa xwe parast?

Bi min xala herî giring ji bo nivîskaran ziman e. Tişta çîrok, bûyer, hîs, dengê nivîskaran ji hev cuda dike ziman e. Ji ber vê yekê jî berî her tiştî ez li ser ziman dixebitim ji bo xweseriya dengê xwe kifş bikim. Qe nebe di nivîsê da. Her şair li ser ziman dixebite. Lê bi min xala ku xebata zimanî diyar dike jî poetîkaya şair bi xwe ye. Ango ka ew ji helbestê çi fehm dike? Bi helbesteke çakîna ra mijûl e? Ez helbesteke pirreng û pirrdeng dixwazim û zendan ji bo vê badidim. Ji bo ez hîs û fikr û çîrokên xwe ji yên berî xwe û hevçaxên xwe cuda bikim jî ez ser ziman dixebitim. Lê israra min li ser zimanekî herêmkî tenê jî nîne. Lewra bi min israra li ser zimanê herêmkî jî carna ziman berteng dike. Ber wê ji zaravayan bigire heta devokan dixwazim peyv û qaliban bi kar bînim.

Her wiha divê mirov ji bo pirrengiyê û pirdengiyê baş çavdêrî bike. Ji bo vê yekê jî gerek e meriv qenc lê binihêre ka gelo merivek hestên xwe, fikrên xwe çakîna tîne ziman. Dema mirov bi vî awayî li ser ziman bixebite hingê digihîjîe derekê. Û bi rastî jî divê meriv serê xwe bi zimanê kurdî ra biêşîne da zimanekî berteng û rijî dernekeve holê. Her wiha li gorî min, divê her şa’ir her nivîskar her sal xwe nû bike, mîna biharê, û zimanekî nû bi kar bîne da ku edebîyatê teze bike.

Te ji pêşbirka Arjen Arî xelat girt. Dema te xelata Arjen Arî wergirt te çi hîs kir?

Bi min pirseke çetin e ku meriv behsa kelcaniyeke bi vî rengî bike. Yanî heqeten hîsên ecêb ser min peyda bûn. Lewra min dengê xwe li gelek dengan zêde kiribû. Ya rastî bi handan û israra hin hevalan, min go divê ev deng derbikeve holê êdî. Min ji xwe bawer nekira digel hinde israran jî min ê dosyeya xwe neşanda herhal. Ya rastî min ji ziman û çîroka xwe bawer dikir. Dema aşkera bû jî min du tişt hîs kir; yek ez kelecan bûm ya duduyan jî ez piçekî tirsiyam. Çimkî êdî her tişt li holê bû. Goran Haco ewqas helbestên bedew û hêja lê kirine, lê xwe wekî helbestvanekî nanirxîne û dibêje “navê helbestvanîyê giran e”. Tirsa min jî ber wê bû, ji min wetrî li hemberî helbestê berpirsiyariya min zêdetir bû. Ez pak nizanim ka gelo min berpisiyariyeke bi vî rengî dixast an na. Yanî min digot ezê bibim nivîskar, lê berpirsiyariya nivîskariyê ez gelek caran dudil hîştime. Axir bû, bi xêr û gunehên xwe ve, bi kêmasî û qelsiyên xwe ve navê helbestvaniyê bi pêşbirkê li ser min ma. Êja heçku divê ez vî dengî bêxweyî nehêlim û tiştên ez difikirim êdî bikaribim bilêv jî bikim. Lê tirsa min ne tenê ji ber vê jî bû.

“Warê min talan kirine, ez, yanî pamalî zemane/yê vê heyamê, yê vê helbestê, yê vê kelamê/li benda mizgînîya çîroka welatê xwe me/… /belê Ûrsûla, hingê heke te dît ez ketim/heke te dît di rê da mam ez ji vê seferê/tu kaw kubara “Healayê”, wereû bi ser min da vegere…” Tu çima hawara xwe digihînî Ursula K. Le Guinê?

Ji bo ez xwe nas bikim, kifş bikim Ûrsûlayê pir tesîr li min kir. Min gelek çîrok, ceribandin, nivîs, roman û helbestên Ûrsûlayê xwendin. Ew li ser gelek aliyên cuda disekine û pirsên pir ecêb li xwendevan dike. Hişekî dehşet e bi min di edebiyata cîhanê da. Ûrsûlayê jî hin qalibên edebiyata cîhanê şikandin. Gava min berhemên wê dixwendin min kêmasiyên xwe hîs dikirin. Wê di cureyên wekî honaka zanistî da bi wê anarşiya xwe ya navdar serî li mêran rakir û rê li ber gelek jinan vekir. Lê Ûrsûla ne tenê bi çîrok û romanên xwe bi helbestên xwe jî li ber dilê min gelek şirîn e. Ûrsûla pirsên ecêb bi meriv dide kirinê, meriv pê ra difikire, pê ra diguhere. Dema min xwest ez derkevim sefera helbestê, min go ka gelo kî wê were bi hawara min ve? Min hew dît ji nav gelek şa’iran Ûrsûla jî bi min re ye…

Mesela dema min gotinên te yên li ser Ûrsûlayê niha guhdarî kirin min go gelo tu hê zêdetir di bin bandora helbesta Rojava da yî. Lê bi ‘Pîrozeyê’ û gelek helbestên din ên di dîwanê da ev fikra min guherî. Bi ‘Kilama Pîrozeyê’ em dibînin ku te êdî berê helbestê daye dengbêjiyê jî?

Ya rastî min xwest ez bi terzê dengbêjiyê binivîsim. Ez hij dengbêjiyê dikim û bi min dengbêjî formeke gelek taybet ya helbestê ye. Me heta niha wekî formeke helbesta modern serê xwe bi dengbêjîyê re neêşandiye. Ji me wetrî tiştekî pirr kevn û aydê duhê ye. Lê wisa nîne. Meriv dikare bi terzê dengbêjiyê berhemên gelekî serkeftî derîne holê. Rîtm û kirpandineke xweser a dengbêjiyê heye, çimkî ew tim tê bidengkirin. Tenê li ser nivîsê namîne. Min dengbêjî ji bo poetîkaya xwe wekî cureyeke taybet hilbijartiye û ez dixwazim wê li gorî zemanê xwe li gorî hest û fikren xwe yên niha jî biguncînim. Ez dengbêjiyê bo honaka zanistî jî bo edebiyata fantastîk jî diguncînim. Çimkî şiyaneke dengbêjiyê heye, dikare hestên meriv gelek û gelek xweş bikirpîne.

Heke em dengbêjiyê veneguhêzin sibehê, piştî çil salên din emê tenê wekî cureyeke folklorîk, bîranîneke civakî û çeşneke ji rewacê ketî behsê bikin. Lê bi min forma dengbêjiyê heta hetayê dikare bimîne û bibe xweseriyeke zimanê kurdî. Her wiha min xwest ez ji aliyê naverokê û ziman ve jî hin guhertinan di dengbêjiyê da bikim. Ezê ser vê meseleyê hê bixebitim helbet. Çunkî gelek kêmasî hene. Lê ez dixwazim vê bibêjim, dengbêjî kevneşopiyeke aydê zilamên kal, jinên pîr tenê nîne. Gelek kes dikarin vê hunerê îcra bikin. Mesela ciwanên teze jî vê hunerê îcra dikin, li gorî xwe taybetiyan lê zêde dikin, zimanekî modern û li gorî ruhê zemanê xwe bi kar tînin. Ev pirrengî û pirdengî ye. Kilama Pîrozeyê kilama zemanê xwe ye. Evîna zemanê xwe û sosyolojiya zemanê xwe ye. Êdî leheng û dijlehengên tê da ji yên berê hinekî cuda ne ez dibêjim.

Bi rastî jî dema min dîwana te “an jî gilî gotinên li ser hatinê” xwend fikreke wiha li ser min çêbû: Min go gelo berê helbesta kurdî ber bi dereke din ve diguhere? Jixwe di bersivên te yên vê hevpeyvînê da jî tişta min fam kir ew bû: Ji bo helbesta kurdî, di tûrê te da tiştên nûjen hene. Êdî em dikarin bêjin ku tu berê cewka helbestê diguherînî?

Ne ez tenê, em diguherînin. Bi min, ev ne îdiaya min tenê ye, ya çend heb helbestvanên vê dawiyê ye. Nexasim piştî 2010an hin kes derketin û xwestin helbesta kurdî (roman û çîrok jî her wiha) biguherînin. Ji ber ku helbesta kurdî, nexasim ya modern a li Bakur, êdî xwe dubare dikir. Wisa çemek bû di xwe da roda diçû. Helbet hewldan hebû, hinek kesan heqeten kedeke mezin dan, da ku wê pirê jî ava bikin di navbera nifşan da. Li gorî min, helbestvanên piştî 2010an berhemên wan çap bûn, çi jin çi mêr û çi jî yên mayîn, heqeten rengekî din dan helbesta kurdî. Erê yên berî xwe red nedikirin lê di paşxaneyê da pevçûneke wan jî hebû bi nifşê beriya wan ra. Bi min jixwe edebiyata kurdî di vir de ji edebiyata tirkî cuda dibe. Edebiyata me, mîna hinek edebiyatan sed sal bere jî li ser redkirinekê nebû, niha jî nîne. Me tim ji yên berî xwe sûd wergirtiye, bibîr aniye û lê zêde kiriye.

Tam di esaseke bi vî rengî de, di vê axirdewrana em tê da dijîn, Janyayek êdî têra helbesta kurdî nake. Yanî em heta radeyekê wê Janyayê qebûl dikin. Em nikarin êdî bi Janyayê ra heta hetayê bijîn. Divê heqeten êdî “ew xwe bikuje” û em xwe jê rizgar bikin. Janya helbesteke gelekî serkeftî û baş e lê heta radeyekê bûye bela serê helbesta kurdî jî. Carna ev rewşên wihakîna, yên wekî kanonîkbûnê tên nirxandin, li pêşiya edebiyatê xetereyekê çêdike. Bi min êdî Janya mir, dewr dewra “Esramania” ye. Ez jî bi nifşê piştî 2010an re dixwazim vê yekê biguherînim. Gelek kêfa min ji dosyayên vî nifşî re hat. Nexasim Hamid Omerî, Yehya Omerî, Omer Faruq Baran, Suat Baran, Narîn Yukler, Pinar Yildiz, Şehmus Kurt, Selamî Esen û hwd… Her yek xisûsiyetek, her yek rengekî xweser heye lê bi hev re deng vedidin. Bi min helbesta vî nifşî helbesteke nû, teze û bi reh û rîşe ye. Mesela ‘Şînşem’, ‘Tarantîno, Babê Min û Ez’, ‘Vena’, ‘Elbakof’, ‘Nêrgiza Defterê Bişkivî’ helbesta vî nifşî ye hûn bixwînin hûnê bibînin jixwe. Yên bûn sedem ez dengê xwe li dengê helbesta kurdî zêde bikim jî helbestvanên vê dawiyê bûn. Dînamîkên vî nifşî dînamîkên cuda ne, motîvasyonên wan cuda ne. Binihêrin yek naşibe yekê lê ahengek heye di navbera wan da.

*Ev hevpeyvîn bi Bêrîvan Kayî re hat kirin û di malpera Gazete Duvarê da hat weşandin.

Hevpeyvîn bi Abdullah Încekan ra

Nisan 5, 2023baha din akhan

Abdullah Încekan

August 30, 2022

Em ê wêjeya zarokan û nexasim wergera wêjeya zarokan bikin dabaşa hevpeyvînên xwe û her carê bi hevpeyvînekê bên pêşberî xwendevanan.

Em di hevpeyvîna xwe ya ewil da, bi mamoste-pedagog, wergêr û zimannas Abdullah Încekan ra li ser wêjeya zarokan û li ser wergêrên wî yên dawî axivîn. Mamoste Abdullah Încekan di vê hevpeyvînê da li gel serhatîya xwe ya wergerê ji me ra behsa xal û xetên giring yên wergera wêjeya zarokan jî dike û dibêje: “Ez gelek li ber dikevim ku em wek milet nikarin zimanê xwe bidin nifşên piştî xwe. Wek zimannasek, pedagogek, neteweperwerek, bavek ez hertim vê êşê hîs dikim. Loma jî zarok tim di bîra min da ne.” De ka em bi hev ra guh bidêrin ka mamoste Încekan ji me ra çi dibêje.

Pirs: Di wergera berhemên wêjeyê da, xasma wêjeya ji bo temenmezinan, tişta ku em aşîna ne ev e: Di wergera berhemê da rê û rêbazên cuda yên wergernasîyê tên bikaranîn lê wergêr kêm caran serî li “adaptasyon/guncandin”ê dide. Lê di wêjeya zarokan da, wergêr gelek caran berhema ku werdigerîne adapteyî zimanê xwe û çanda xwe dike. Ji navên lehengan bigire (Connî bû Dilşa, Jacob bû Yaqûb) heta atmosfera mekanî ya vegêranê (narratîve/anlatı) li gorî çand û zimanê zarokên muxatap vediguhêze. Wergêr çima vê yekê bi taybetî ji bo wêjeya zarokan dike?

Nivîs/Metin li gorî mesafeya di navbera wê û xwendevan da şekil digre, yanî tê hûnandin. Lê di wergerê da heqê wergêr tune ye form û awayê metnê biguhere, da ku tesîrekê li vê mesafeyê bike. Herçî di metnên ji bo zarokên piçûk da be, ev tespît problem e; ji ber ku zarok xwe di nava metnê da dibîne û ev mesafeya ku behskirî ji ortê radibe.

Seta Dilşayê ji bo zarokên 3 hetanî 6 salî ye û pedagojîk e, yanê dixwaze her wisa di avakirina kesayetîya wan da bibe alîkar. Îcar ji bo ev armanc bi rihetî were holê, min navên karakteran guhertin. Bi vî awayî ew ê rihettir têkevin nava çîrokê û xwe aîdî wê cîhanê hîs bikin. Armanca adaptasyona navan ev bû. Lê di Dilşayê da min tenê nav guhertin, yanî wekî din tenê werger e. Tew bi ya min ba, min dixwest ez cumleyan hinekî sade û siviktir bikim, lê prensîba ku ez ji metnê ra sadiq bim, nehîşt.

Pirs: Di wêjeya zarokan da nêzîkatîyeke bi vî rengî heye: Wergêr bêhtir berê xwe didin wergera berhemên klasîk yên zarokan yên cîhanî. Ango berhemên sed û sed û pêncî sal berê hatine nivîsîn ji bo kurmancî teze tên wergerandin. Ew berhem çiqas xîtabî zarokên vê serdemê dikin? Tu vê nêzîkatîyê çawa dinirxînî û avantaj an jî dezavantajên wergerandina van berheman çi ne?

Ji ber rewşa me, em hema bibêje di hemû hêlan da şûnda mane. Îcar di warê çand û edebîyatê da jî rewşa me ne cihê ye. Yanî ji ber polîtîkayên ziman me karîbûye ancax piştî salên 1992yan li Bakur weşanê bikin. Ji ber vê jî hîssa ku em dereng mane, bi me gelekan ra heye û em dixwazin vê şûndemayîna xwe telafî bikin. Bi bawerîya min, yek ji sebebên wergera pirtûkên kevn ev e. Sebebeke din jî ev e ku meriv dixwaze metnên kanonîk wergerîne ser zimanê xwe. Ê metnên kanonîk jî, divê kevn bin. Şertê kanonbûnê ev e. Îcar li ba me tevan hîssa ku metnên di ber bayê zeman ra derbas bûne, metnên qaîm in û hêjayî xwendinê ne. Xêncî vê, helbet sebebên aborî û teknîkî jî hene. Mesela meriv bixwaze Harry Potter wergerîne, jê ra sermîyaneke mezin û kadroyeke baş lazim e. Ê em di vê rewşa hanê da nikarin van her du şertan jî bînin cî. Di ser da xwendevanên me jî kêm in. Ji bo 1000 libî di şertên normal da meriv weşanê nake, lê em mecbûr in…

Meseleya serdemê hinekî tevlihev e. Mesela li Ewrûpayê digel ku hertim berhemên nû dertên, klasîk jî çap dibin û tên xwendin, ji ber ku hê jî meriv ji wan feydeyê distîne. Loma jî divê em li gorî îmkan û derfetên xwe, her du hêlan jî li ber çavan bigirin.

Pirs: Gava em behsa wêjeya zarokan dikin, ji nivîskarên wê bigire heta, werger, weşanger û edîtor û bergsazên berheman hema bêje hemû kes kesên temenmezin in. Heta kesên ku van berheman ji bo zarokan dinirxînin û biryara başî û nebaşîya wan didin, rexneyan dikin jî kesên temenmezin in. Li gorî te rewşeke wiha ji bo zarokan çiqas guncan e û hemû kesên navborî gelo dikarin bi awayekî temam bikaribin xîtabî zarokan bikin?

Mînakên cîhanê nîşan didin ku ev tişt mumkin e, lewra berîya ku em mezin bibin, em jî zarok bûn. Her çiqas gelek kes zaroktîya xwe ji bîr bike jî, ev hafiza li cem hin kesan saxlem dimîne. Meriv gava lê dinihêre, dibîne ku gelek kesan karîbûye xîtabî zarokan bikin. Mîsalên vê pirr in. Îcar em ji ku derê dizanin ku ew xîtabî zarokan dikin? Ji ber ku zarok zewqê ji xwendina wan digirin. Nîkolayê Piçûk ne tenê li Fransayê her wisa li gelek welatan di nav zarokan da bestseller e. Kitêbên Erich Kaestnerê ji Almanyayê li Tirkîyeyê jî bi sedhezaran belav bûne. Ev tişt tenê bi teşwîqê nabe.

Pirs: Te heta niha ji zimanê almanî gelek helbest û berhem wergerandine. Her wiha te vê dawîyê ji nivîskara alman, Liane Schneider rêzeberhemên li ser Conni bi navê Dilşa wergerandin kurmancî. Ev set ji 6 pirtûkan pêk tê. Tu dikarî piçekî behsa pêvajoya wergera van berheman bikî? Mebesta te ji wergerandina van berheman çi bû? Çima ev berhem lê ne hinekên din?

Ez gelek li ber dikevim ku em wek milet nikarin zimanê xwe bidin nifşên piştî xwe. Wek zimannasek, pedagogek, neteweperwerek, bavek ez hertim vê êşê hîs dikim. Loma jî zarok tim di bîra min da ne. Min xwest ez ji bo yê herî piçûk kitêban derxînim, ji ber ku li gorî lêkolînên zimannasan bingeha ziman hetanî 3 salî tê danîn û dibêjin piştî umrê 7 salî zarok ziman ne bi awayekî sirûştî/tabiî lê wek mezinan fêr dibin. Yanî, hetanî umrê 7 salî mûhîm e. Asîmîlasyona mezin jî di salên pêşdibistanê da diqewimin.

Îcar li Almanyayê gelek kitêbên serketî hene. Lê bi qasî zanîna min ya herî zêde belavbûyî Connî ye. Digel ku weşanxaneya wan yeke mezin e û min digot ew ê silava me negiirin, canika weşanxaneyê bi dilşadî fikra min qebûl kir. Û wisa min dest bi wergerê kir.

Pirs: Wekî tê zanîn zarokên kurd hê jî bi zimanê xwe perwerdeyeke fermî wernagirin. Di rewşeke wihakîna da tu wêjeya zarokan a kurdî-kurmancî çawa dinirxînî? Ev berhemên ku tu û wergêrên din ji zimanên din bo kurmancî werdigerînin xîtabî kîjan zarokan dikin? Ji ber ku zarokên kurd perwerdeyeke fermî wernagirin niha ev berhem ji bilî xebatên arşîvê, xizmeteke çawa dikin, bi kêrî çi tên, çima giring in?

Tişta ku min herî zêde diêşîne, xebata ji bo arşîvê ye. Ev nîşana bêhêvîbûnê ye. Têkçûn e. Armanca min îro ye, ji ber ku îhtimalen sibê ji bo asîmîlasyonê dereng be. Loma jî ez di tevahîya karên xwe da dixwazim xwe bigihînim kesên ku hedefa min in. Eger berhem baş bin û umrê wan dirêj be, wekî Nurcî dibêjin, nûr e’la nûr e.

Dilşa xîtabî 3-6 salîyan dike. Zarok di vî umrî da nikarin bixwînin. Loma jî ev kitêb xîtabî dêûbavan dikin. Divê dêûbav, xwîşkûbira vê mes’ulîyetê bînin cî û ji zarokên piçûk ra van çîrokan bixwînin.

Pirs: Gava tu li berhemên wêjeya zarokan ya kurmancî dinihêrî û xasma berhemên hatine wergerandin dixwînî tu çawa dinirxînî? Niha di nav edebîyatê da, nemaze ji bo wêjeya zarokan jî, meseleya wergera ji wergerê nîqaşeke germ e. Gava ku wergerek ne ji berhema orjînal (mînak zimanê orjînal fransî ye) lê ji zimanê tirkî (erebî, farisî) berhemê werdigerîne kurmancî divê ev çawa were nirxandin, nemaze ji bo wêjeya zarokan?

Hin berhemên kurmancî hene gelek qels in. Divê tevna çîrokê, zimanê wê, wêneyên wê, mîzanpaja wê – tev li gorî prensîbên pedagojî, psîkolojî û zimannasîyê bi rêk û pêk bin. Min berî demekê ta ji Dîyarbekirê setek kirrî, lê niha nizanim çi pê bikim. Ne tê xwendin, ne jî qêmîş dikim biavêjim. Welhasil ev karekî çetrefîl û zehmet e.

Mesela wergera wergerê bi qasî ez dizanim, zêdetir ji bo metnên mezinan tê munaqeşekirin, lê ez bim divê meriv xwe jê dûr bike. Carna meriv mecbûr dimîne, mesela metnên ji Yunanîya kevn yan jî Latinî, ji ber kesên van zimanan bizanibin tune ne/kêm in. Lê ji bo zimanên din divê meriv dev jê berde; şêweyeke ne rast e.

Pirs: Gava min wergerên Dilşayê xwend, tişta di destpêkê da bala min kişand zimanê wergêr bû, ango zimanê te bû. Bi qasî ku ez te li ser mecrayên din û ji berhemên te yên din jî nas dikim fikr û ramanên te yên li ser ziman teyisîye ser zimanê te jî. Mesela tu hin peyvên ku êdî di nav milet da hêdî hêdî rûniştîye çêkirî an jî aydê “kurmancîya postmodern” dinirxînî (wekî; bêje, xweza, derfet, wate, mînak, kujer) û li şûna wan hin peyvên din pêşnîyaz dikî (wekî: kelîme, tebîet, îmkan, mene, mîsal, qatil). Di wergerên Dilşayê da jî mesela te li şûna “pol” peyva “sinif”, şûna “hejmar” peyva “reqem” û ji bilî carekê li şûna “giring” peyva “muhîm”, li şûna “ezmûn” peyva “îmtîhan” hatîye bikaranîn. Her wiha di pirtûka Dilşa Diçe Bexçeyê Heywananan da jî li derekê lêkera “dihelêfin” û “kudandin” hatîye bikaranîn. Li gorî te zimanê ku tu di wergerê xwe da bi kar tînî çiqas nêzî rastîya zarokan e? Her wiha armanceke werger jî ne ew e belkî zimanê zikmakî fêrî zarokan bike. Di van demên dawî da peyvên wekî “pol”, “hejmar”, “ezmûn”, “ajel” hêdî hêdî rûdinên û nivîskar an jî wergêr dixwazin şûna peyvên erebî, tirkî û farsî berê xwe bidin peyvên kurdî. Lê di wergerên te da meyla te bêhtir li ser bikaranîna wan peyvan e (xasma erebî) ku di nav civakê da jixwe ji zû ve rûniştine. Gelo li gorî te divê wergêrên kurd di ber da xebateke zimanî jî ji bo zarokan bikin û resenîyekê derxin holê yan çi hebe wê bi kar bînin?

Ev mijar, mijareke tevlihev e. Eleqeya wê bi sîyaseta ziman ra heye, bi sosyolojîya milet ra, bi pedagojîyê ra heye… Loma jî ez nizanim ji ku derê dest pê bikim.

Niha hin kesan bi berhemên xwe standartek ava kirine. Mesela standarda almanî bi saya wergera Încîlê ya Martin Luther çêbûye. Lê Luther hêza dêra ortodoks nedaba pişt xwe, ew ê tenê wek wergerekî bimaya. Yanî patronajek li pişt wî hebû.

Îcar di vê rewşa kambax a bêpatronaj da em çend hezar kes dixwazin bi saya metnên nivîskî standartekê ava bikin, lê pirranîya miletê me ji vê standartê dûr e û haya wê jê tune ye. Ji ber vê, ev hewl di şûna avakirina pirekê da sinorekê di nav milet da dide çêkirin. Yanê perçebûna me zêde dibe. Ev yek.

Ya din, komunîkasyon/têkilî ji bo xwe îfadekirin û hevdufehmkirinê ye. Yanî, her cumle xwedîyê armancekê ye. Îcar gava te bi hilbijartina bêje û sentaksê rê li ber hevdûfehmkirinê girt, îdî armanca wê namîne. Yanê mesaja te bê armanc e. Ji bo ku ez bêm fehmkirin, ez dixwazim bi zimanê muxatabê xwe qise bikim. Yanê, gava min bi yekî kurmanc ra qise kir, ez çima di şûna ode da bibêjim jûr?

Îcar ev mijar ji bo zarokan zehmettir e. Ji ber ku perwerdeya kurdî tune ye, zimanê zarokan ê kurmancî tenê yê malê ye. Yanî tu rabî, bibêjî “Kurê min, jûra xwe bimale!“, ew ê zarokekî bakûrî/rojavayî çi fehm bike? Ji ber vê jî ez naxwazim ji zimanê gel dûr bim.

Wek noteke dawîn: Ziman sentaks e, ne bêje/kelîme. Di sentaksê da qaîdeyên ziman xwe nîşan didin û sentaks bêjeyên bîyanî jî asîmîle dike. Loma jî meseleya bêjeyan bi min talî ye.

Abdulah Încekan kî ye?

Dr. Abdullah Încekan germanîst, tirknas û nivîskarê çend pirtûkan e. Încekan di sala 1977an de hat dinê. Wî dibistana ewil li gundê xwe xwend û dû ra bi malbata xwe ra koçê Almanyayê kir. Li wir wî li dû dibistana navîn û lîseyê li zanîngehê beşên Germanîstîk û Tirknasiyê xwend. Di teza mastera bilind da wî hin xalên di zimanên kurdî û almanî da da berhev û ev xebat jî li eynî zanîngehê hat weşandin.

Wî beşên Almanî wek Zimanê Dudiyan û Pedagojiya Înterkulturel piştî her du beşên ewil xwendin û di sala 2003yan da qedand. Ew niha li lîseyekê wek mamosteyê ziman û wêjeya almanî dixebite. Abdullah Încekan di sala 2018yan da doktoraya xwe ya li zanîngeha Bambergê li Almanyayê di beşa General Linguistic da qedand û pileya Dr.tîyê wergirt.

Her wiha blogeke Abdullah İncekan jî heye û ew di bloğa xwe da werger û nivîsên xwe parve dike. (http://abdullahincekan.blogspot.com/)

Berhemên wî:

Verbvalenz im Kurdischen und Deutschen

Ez Kurdî Hîn Dibim – Pratik Kürtçe Dersleri.

Kurdisch kompakt

“Eine Hand voller Sterne” im Unterricht

Şivan Perwer – Efsaneya Zindî

Ez Kurdî Hîn Dibim – Gecisli Fiiller ve Ergativ

Compact Kurdish-Kurmanji

Ji Şairekî Ciwan re Name werger ji Rainer Maria Rilke

Derîyê Dil

Seta Dilşayê

Ji Hewşa Xelkê